ROZDZIAŁ I.

Szwajcaria w świetle cyfr. Szwajcaria jest małym kraikiem, powierzchnia jej wynosi zaledwo 41.419 km2 i równa się dwu setnym częściom Europy, a jednej dwunastotysięcznej przestrzeni całej kuli ziemskiej. Z Królestwa można by wykroić trzy, z Galicji prawie dwie Szwajcarie. Jest to kraj licznych i głębokich jezior, gór ze śnieżnymi wierzchołkami, ginącymi w obłokach, obnażonych, granitowych i wapiennych skał, pastwisk porosłych bujną trawą, ponurych lasów iglastych, pól ornych zdobytych z wielkim trudem na dzikiej przyrodzie, ogrodów owocowych i jarzynowych, winnic, lasków kasztanowych, a nawet w południowej swej dolinie tesyńskiej drzew figowych, granatowych, i pomarańczowych. Alpy i góry Jura, których grzbiety wznoszą się w Szwajcarii a odnogi zapełniają cały kraj ten, tworzą ową różnorodność krajobrazów i na niewielkiej przestrzeni 41.419 km2 wytwarzają liczne strefy klimatyczne, od klimatu Wioch do klimatu lodowatej Grenlandii.

Gdy w Locarno średnia temperatura dochodzi do 16 °C na brzegach Lemanu równa się 8-9 °C. W górach zmniejsza się ona w miarę wznoszenia się coraz wyżej. Zależnie od miejscowych warunków, temperatura zmniejsza się o jeden stopień co każde wzniesienie się góry na 165 - 230 metrów. Średnia temperatura St. Bernarda równa się - 1,3 °C, temperatura wierzchołków Mont-Rosa i Oberlandu jest już temperaturą podbiegunowych krajów, równa się bowiem przeciętnie piętnastu stopniom mrozu (-15°C) Od dwóch tysięcy ośmiuset metrów rozpoczyna się w górach Szwajcarii panowanie wiecznych śniegów, na nim jednak cieple tchnienia południa poczyniły w Alpach liczne zdobycze: są wierzchołki, przewyższające B.4< )0 metrów, a jednak wolne od śniegu. Nie tylko śniegi rozpoczynają się niżej na Jurze niż w Alpach, na mniejszym też wzniesieniu znikają winnice; na mniejszym wzniesieniu mrozy uniemożliwiają rolnictwo. Na południe od Mont- Rosa winnice wznoszą się aż do 900 metrów; w St. Gallen dochodzą 520; na Alpach granica rolnictwa sięga 1800 metrów, na Mont-Rosa prawie 2000 metrów; tymczasem w północnej Szwajcarii nie przekracza 1100 metrów.

Polowa przestrzeni Szwajcarii, ze względu na swe wzniesienie nad poziom morza, jest nieprzydatną do rolnictwa. Przeszło czwartą część całej powierzchni tego kraju zajmują skały, lodowce rzeki i jeziora, przeszło więc czwartą część wynoszą nieużytki gospodarcze.

Po Norwegii Szwajcaria jest krajem posiadającym stosunkowo najmniejszą ilość ziemi uprawnej. Wonureg owe najbardziej intratne ziemie w Szwajcarii, w 1870 r. w równały się 329.4 mil, tj. nie przekraczały 8 % całej przestrzeni kraju.

Gęstość zaludnienia jest stosunkowo znaczna: na jeden km2 przypada 71 osób; Szwajcaria posiada lak gęste zaludnienie, jak Francja. która jest znacznie hojniej uposażona od przyrody i posiada nieporównanie większy procent pól uprawnych, oraz warunki geograficzne, bardziej sprzyjające rozwojowi ekonomicznemu.

Jeżeli wziąć przeciętną zaludnienia tych części Szwajcarii, które są przydatne do kultury rolnej, to wypadnie uznać, że Szwajcaria należy do najbardziej gęsto zaludnionych krajów.

Wobec tego jest rzeczą wielce naturalną, że własna produkcja zbożowa nie wystarcza na wyżywienie jej ludności i dwie trzecie roku żywi się ten kraj zbożem obcym. Dla nabywania produktów obcych, kraj ten musi produkować znaczną ilość przedmiotów na wywóz zagranicę. Dźwignią współczesnego przemysłu jest węgiel kamienny i żelazo. Węgła kamiennego Szwajcaria posiada nadzwyczaj mało: wytwarza do 120.000 fr. zwyczajnego węgla kamiennego i do 60.000 fr, antracytu. Produkcja żelaza była w Szwajcarii nader nieznaczną i ostatnimi czasy zanikła zupełnie.

Do braku bogactw naturalnych przyłącza się druga okoliczność, wielce niepomyślna dla rozwoju ekonomicznego Szwajcarii - jej kontynentalne położenie. Ze wszystkich stron otaczają granice tego kraju taryfy celne sąsiadów; od morza, które by ją łączyło z krajami mało rozwiniętymi pod względem kulturalnym, ulegającymi wyzyskowi ekonomicznemu, oddzielają ją potężne państwa europejskie.

Trudno wyobrazić sobie warunki bardziej nieprzyjazne dla rozwoju ekonomicznego, Zdawać by się mogło, że kraj ten musi być ojczyzną nędzarzy, że nędza tu dziesiątkuje i zwyradnia ludność, te Szwajcarowie muszą dawać tłumy obieżysasów, że "oni nie mogą wywierać wpływu, bo już nie noszą obrazu człowieczego". Lecz rzeczywistość przedstawia nam inne obrazy Szwajcarii. Czy rzucimy okiem na jej schludne miasta i miasteczka, czy przyjrzymy się wsiom szwajcarskim, z ich obszernymi, nieźle umeblowanymi domami mieszkalnymi, szkołami i kawiarniami, gdzie odbywają swe posiedzenia różne stowarzyszenia wiejskie, znajdujemy wszędzie objawy znacznej kultury, związanej nieodzownie z objawami pewnego dobrobytu i na odwrót objawy dobrobytu. będącego wynikiem owej kultury.

Ale wszystkie wyniki przelotnej obserwacji są niepewne, osobiste spostrzeżenia, nawet długie i sumienne zawodzą, zwróćmy się więc do ścisłej, masowej obserwacji, do statystycznych danych. Oparci o nie stwierdzimy, że pod względem oświaty ludowej kraj ten zajmuje jedno z najprzedniejszych miejsc w świecie cywilizowanym; analfabetyzm, ów brak wszelkiej oświaty szkolnej, został już niemal wypleniony w Szwajcarii. Podług danych z 1894 r. tylko 6 na tysiąc rekrutów szwajcarskich nie umiało czytać i pisać. Pod względem małej ilości analfabetów Szwajcarię wyprzedziły tylko trzy kraje, należące do Rzeszy niemieckiej: Saksonia. Bawaria i Wirtembergia. Inne kraje państwa niemieckiego posiadają przeciętnie ten sam odsetek rekrutów analfabetów, co i Szwajcaria tj. 0,6 %, wszystkie inne kraje zostały pod względem wykorzenienia analfabetyzmu wyprzedzone przez Szwajcarię: Finlandia (1873) 1.9% Holandia (1893) 5.5%, Francja (1890) 7.4%, Belgia (1894) 15%, Japonia (1893) 15.6%, Austria (1888) 30.8%, Węgry (1890) 36%, Włochy (1893) 40%. Rosja (1887) 68.7%. Serbia (1881) 79.8%, Rumunia (1871) 89.1%

Szwajcarzy, jakkolwiek nie są bardzo rosłą rasą, bynajmniej nie są i rasą skarlałą. Podług danych Baxter'a o wzroście i budowie 5O1.OO0 żołnierzy, należących do różnych narodowości, przeciętna objętość klatki piersiowej wynosiła u 24 różnych narodów 0.851 metrów. Szwajcarowie pod względem szerokości klatki piersiowej zajmowali 13 miejsce i posiadali klatkę piersiową przechodzącą ową przeciętną miarę o 3 milimetry; Polacy zajmowali 17-tą, a więc dalsze miejsce, niż Szwajcarowie, a ich klatka piersiowa przechodzi ową przeciętną o jedną tysięczną metra.

Wzrost Szwajcarów był niższy nieco od przeciętnego (1.709 metra) i równał się 1.686 metra, lecz wyższy od przeciętnego wzrostu polaków o 5 milimetrów. Obecnie statystyka poborowa szwajcarska świadczy, że wzrost Szwajcarów w kantonach włoskich i francuskich jest nieco wyższy, niż wzrost Szwajcarów w kantonach niemieckich. Nie da się to bezwarunkowo wytłumaczyć współczesnymi stosunkami ekonomicznymi tych kantonów. Rozpatrując kwestię fizycznego stanu Szwajcarów, nie należy zapominać, że w ciągu lat 300, kwiat fizyczny ludności Szwajcarskiej wynajmował się do wojska królów francuskich i rożnych książąt niemieckich. Nie wszyscy z pomiędzy nich wracali do domu, powracający zaś zakładali rodzinę, mając już zdrowie nadszargane żołnierką i nieodłączną od niej rozpustą. Kwestia stosunku fizycznego stanu ludności do warunków ekonomicznych kraju czeka jeszcze badacza. Daleko ściślej da się określić stosunek procentowy śmiertelności do stopem dobrobytu kraju.

Śmiertelność Szwajcarii wynosiła w okresie:
1874/88 - 22.88 na 1000, 1884/93 - 21.46 na 1000.
W tych samych okresach śmiertelność:
Włoch wynosiła 1874/83 - 29.11. 1884/91- 26.88.
Francji wynosiła 1874/83 -22.41. 1884/91-22.40.
Niemiec wynosiła 1874/83 - 26.19. 1884/91-24.05.
Rosji wynosiła 1874/83 - 35.45. 1884/91- 33.53. [1]

W różnych gub. Królestwa śmiertelność waha się od 23 do 27 na tysiąc. Galicja [2] daje 31.44% (Monatsche d Stat. Bureau 4. dane 94 roku). Tylko Anglia, Belgia, Szwecja i Norwegia mają mniejszą śmiertelność, niż Szwajcaria.

Odsetek śmiertelności, jakkolwiek mówi o stopniu dobrobytu w kraju, nie jest jeszcze miarą ścisłą tego dobrobytu, gdyż znajduje się w związku nie tylko z mniej lub więcej dostatecznym spożywaniem zboża, mięsa, tłuszczów i napojów, ale i z ilością urodzeń. Ze zmniejszeniem się ilości urodzeń zmniejsza się i odsetek śmiertelności; ilość zaś urodzeń zmniejsza się obecnie wszędzie w Europie z rozwojem kultury. Szwajcaria pod tym względem nie stanowi wyjątku.

Szwajcaria pod tym względem nie stanowi wyjątku. W 1846/80 posiadała 31 .3 urodzeń na tysiąc.
W 1887/91 posiadała 27.7 urodzeń na tysiąc.
Z państw europejskich jedna tytko Francja posiada mniejszy procent urodzeń.
W 1846/80 - 25.4.
W 1887/91 - 23

Zmniejszająca się ilość urodzeń nie jest oznaką ubóstwa, lecz, przeciwnie dobrobytu przeciętnej jednostki, budzącego chęć zachowania skali dobrobytu raz już zdobytego. Dążność do zachowania zdobytego dobrobytu i drobnomieszczańskiej pozycji społecznej wywołuje tu stosunkowo dość liczną emigrację: od 3 - 7 tysięcy Szwajcarów rok rocznie opuszcza ojczyznę na stałe lub na czas pewien. Emigracja ta nie świadczy o złych warunkach ekonomicznych tego kraju, nie świadczy też o tym, że Szwajcarom brak w domu chleba. Równocześnie z emigracją Szwajcarów do Ameryki i do sąsiednich krajów odbywa się w nader znacznych rozmiarach i imigracja do Szwajcarii: z południa przybywają włoscy, z północy niemieccy robotnicy. Ilość cudzoziemców w Szwajcarii wynosi podług ostatniego spisu ludności z r. 1888 229.650 czyli 7.9%. Jest to bardzo znaczny procent obcokrajowców. Francja, której publicyści skarżą się na zalew kraju przez cudzoziemców, posiada tylko 3% obcokrajowców. Belgia 2.8%, Holandia 1%, Austria 1.8%, Niemcy 0.8%. Znaczna imigracja do Szwajcarii proletariatu z państwa niemieckiego i z niemieckiej części Austrii, dowodzi, że zarobki w Szwajcarii są nieco lepsze, niż w Niemczech i Austrii i że o zarobek tu łatwiej.

Najlepszą jednak miarę dobrobytu ludności danego kraju stanowi konsumpcja produktów spożywczych, przypadająca na osobę. Otóż konsumpcja w Szwajcarii jest względnie dosyć wysoka i odpowiada wymaganiom stawianym przez fizyologię. Przytaczamy następującą tablicę konsumpcji na osobę w kilogramach i litrach[3]:


Zboże Kartofle Mięso Drób Cukier Wino Piwo Wódka
Szwajcaria19037435112.370443
W. Brytania16017442632.22.11202.5
Stany Zjednocznone146883010242.6781.02.4
Francja25929026512.59222.84.3
Niemcy180530171.510.59.21066
Austria1843001045.522.4344.2
Włochy13923823.51000.80.8
Belgia2254501337.43.71865
Holandia23747812310.12.6345

Widzimy, że pod względem ilości mięsa i cukru, spożywanego przez osobę, Szwajcaria ustępuje tylko najbogatszym krajom na świecie tj. Wielkiej Brytanii i Stanom Zjednoczonym; pod względem ilości spożywanego wina - tylko Francji i Włochom; pod względem konsumpcji zboża - Francji. Holandii i Belgii. Obiektywne dane mówią nam o względnym dobrobycie Szwajcarii. Jednakże dobrobytu, jak widzieliśmy, kraj ten nie zawdzięcza pomyślnemu położeniu geograficznemu, oraz bogactwom swej przyrody. Gdzie więc szukać należy jego przyczyny? W polityce finansowej i ekonomicznej tego kraju, w jego instytucjach, od których zależną jest cala polityka wewnętrzna kraju, a wreszcie w układzie sił społecznych tego kraju, których wynikiem są jego instytucje.