Rozdział, IV
Konstytucja Szwajcarska od 1848 aż do naszych czasów.

Rok 1848 przeobraził Szwajcarię ze związku państw w państwo związkowe federację. Dążność do zadzierzgnięcia mocniejszych węzłów między kantonami, do rozwoju instytucji związkowych i zwiększenia zakresu ich czynności przejawiała się już w ciągu uprzedniego okresu. Międzynarodowa walka o byt była jednym z ważnych czynników, wywołujących powyższe dążenia. Na rozwój form państwowych olbrzymi wpływ wywiera nie tylko rozwój różnorodnych sił społecznych w kraju, lecz jego stosunki zewnętrzne, wysiłki niezbędne dla utrzymania niepodległości politycznej, albo nawet dla zachowania danego stanowiska wśród innych państw i narodów.

W r. 1815 kongres wiedeński uznał i zagwarantował niepodległość Szwajcarii, niezbędną dla bezpieczeństwa Europy ze względu na geograficzne położenie praw politycznych, równości wobec prawa, wolności przesiedlania się, praw stowarzyszeń, zebrań, petycji każdego kantonu - rzeczą nieobojętną dla mieszkańców innych kantonów. Musiała nasuwać się kwesty a zagwarantowania pewnych praw politycznych dla wszystkich obywateli Związku, które by nie mogły być naruszone przez prawodawstwa kanton sine. W r. 1882, a więc wkrótce po reformie konstytucji kantonalnych, podniesiono w Szwajcarii kwestię reformy konstytucji związkowej. Miano zagwarantować wolność przesiedlania się, równość wobec prawa, prawo petycji. Bicie monety i pocztę chciano oddać w ręce zarządu związkowego, który miał ulec reformie. Lecz te nieznaczne stosunkowo reformy wydały się wówczas większości kantonów nazbyt radykalnymi i zostały odrzucone. Upłynęło 16 lat i Szwajcaria przyjęła konstytucję, dalej idącą w kierunku zjednoczenia kantonów i gwarancji praw obywatelskich, konstytucję, wzorowaną na amerykańskiej, lecz zaspakajającą potrzeby, wyrosłe na gruncie szwajcarskim i dobrze uświadomione przez głębsze umysły Szwajcarii.

Na dorocznym posiedzeniu Towarzystwa Helweckiego w r. 1882, burmistrz zuryski Hirzel mówił o potrzebie reformy: "Brakuje nam Rady, w której by interesy szwajcarskiego narodu a nie interesy stanów były reprezentowane; brakuje nam w Radzie Związkowej głosu wolnego, nie związanego instrukcjami. Brakuje nam sądu związkowego, któryby mógł wydawać bezstronne wyroki w sporze ludności z władzą, w sprawach kantonów między sobą, w sporach kantonów ze Związkiem. Brakuje nam niezależnego rządu związkowego, pochodzącego z wyborów, mającego zaufanie nie jednego tylko kantonu lecz całego Związku.

"Szwajcar może tylko w niewielkiej cząstce swej małej ojczyzny swobodnie zmieniać miejsce pobytu i zajmować się rzemiosłem."

"Wymiana owoców naszej pracy, płodów naszej gleby pomiędzy jednym kantonem a drugim nie jest zabezpieczoną."

"W ciągu jednego dnia podróży cudzoziemiec przejeżdża pięć i więcej kantonów i szydzi z tego, że znajduje tam tyleż miar, wag i różnego rodzaju monet."

Otóż brakom tym zaradziła konstytucja r. 1848. Monety, miary, wagi, traktaty handlowe z zagranicą oddane zostały pod kompetencję Związku. Zamiast sejmu, obsyłanego przez Rady kantonalne i otrzymującego instrukcje od kantonów, utworzono ciała reprezentacyjne: Ständerath (Radę kantonów) i Nationalrath (Radę Narodową), których członkowie przy głosowaniu muszą się rządzić tylko własnymi przekonaniami i nie mogą przyjmować żadnych instrukcji.

Stwarzając dwuizbowe centralne organy prawodawcze, Szwajcarowie wzorowali się na konstytucji Stanów Zjednoczonych. Rada kantonów [1] (Ständerath) odpowiada a- m ery kańskiemu Senatowi; każdy kanton do Rady kantonów, tak samo jak każdy stan do senatu, wysyła po dwóch przedstawicieli.

Rada Narodowa (Nationalrath) odpowiada amerykańskiej Izbie Reprezentantów i składa się z przedstawicieli prowincji związkowych, wybieranych w liczbie, odpowiadającej ilości ich mieszkańców.

Dwie izby szwajcarskie, tak samo jak i dwie izby amerykańskie, były rezultatem kompromisu. Zwolennicy radykalnej reformy żądali, by liczba przedstawicieli każdej miejscowości odpowiadała ilości jej mieszkańców; zwolennicy partykularyzmu w Ameryce dla każdego stanu, w Szwajcarii dla każdego kantonu, domagali się równej liczby przedstawicieli; na gruncie drugiego żądania stały małe stany i kantony, na gruncie pierwszego większe, bardziej zaludnione i przemysłowe części krajów związkowych. Otóż w Ameryce w końcu przeszłego stulecia zaspokojono żądania drugich, stwarzając Senat, zawierający po równej liczbie przedstawicieli każdego stanu i zadość uczyniono żądaniu pierwszych, stwarzając Izbę poselską. W r. 1848 rozwiązano analogicznie tę kwestię w Szwajcarii stwarzając Rade kantonów (Stdäderach) i Radę Narodową (Nationalrath).

Kompetencja centralnych ciał prawodawczych w państwach federacyjnych z natury rzeczy musi być ograniczoną. Jeśliby ciała centralne państw związkowych posiadały władzę tak nieograniczoną, jak władza angielskiego parlamentu, który, podług przysłowia angielskiego, wszystko może, nie może tylko zamienić kobiety w mężczyznę, to te centralne organa prawodawcze mogłyby uszczuplić kompetencję prowincjonalnych ciał prawodawczych i państwo federalistyczne zamienić w centralistyczne.

Władza tedy centralnych organów prawodawczych państw federacyjnych musi być ograniczoną przez prawa zasadnicze, konstytucyjne. Konstytucja musi określić kompetencję centralnych organów prawodawczych państw federacyjnych. Szwajcaria, jak i Stany Zjednoczone stała się państwym związkowym ze związku państw. Prowincje związkowe tych państw istniały jako państwa, posiadające pełna władzę zwierzchniczą przed wytworzeniem centralnych organów prawodawczych, istnieje więc prawne przypuszczenie, że wszystko to, czego nie oznaczyła konstytucja jako kompetencji centralnych organów prawodawczych, wchodzi w zakres kompetencji organów prowincjonalnych. Władza zwierzchnicza lokalnych ciał prawodawczych jest ograniczoną nie tylko tym, że pewne kwestie poddaje konstytucja organom centralnym, lecz i uznaniem przez konstytucję pewnych zasad prawnych, zagwarantowaniem obywatelom kraju pewnych praw, których naruszać nie powinny lokalne ciała prawodawcze. Jeżeli państwa sprzymierzone dla wzmocnienia przymierza upodabniają się nie tylko w swej polityce zewnętrznej, ale i wewnętrznej, to takie upodobnienie musi być znaczniejszym w państwach, pozostających w stałym związku (w związku państw), a największym w państwie związkowym. Zasadnicze różnice w prawodawstwie prowincji w państwie związkowym mogłyby doprowadzić do antagonizmu między prowincjami, przeszkodzić przenoszeniu się ludności z jednej prowincji do drugiej, słowem, podkopywać związek. Rzecz więc naturalna, że Szwajcaria, jak i Stany Zjednoczone, posiada nader rozwinięte prawa zasadnicze.

Szwajcarskie prawa zasadnicze gwarantują następujące swobody obywatelskie: (art. 4 konstytucji szwajcarskiej r. 1848) "Wszyscy Szwajcarowie są równi wobec prawa. Nie może być w Szwajcarii żadnych stosunków poddańczych, żadnych przywilejów miejscowości, urodzenia lub rodu".

§ 44-ty roku 1848 (49-ty dzisiejszej konstytucji) sankcjonuje zupełną wolność wiary i nauki.

Art. 59. stawia prawa małżeństwa pod ochronę Związku.

Art 55. współczesnej, 45 konstytucji r. 1848 głosi: "Gwarantuje się wolność prasy".

Art 56 (46-ty konstytucji r. 1848) gwarantuje prawo stowarzyszania się: Obywatele mają prawo formować stowarzyszenia o ile cele i środki tych stowarzyszeń nie są niezgodne z prawem".

Art 64 (dosłowne powtórzenie art. 47 r. 1848) głosi: "Gwarantuje się prawo petycji".

Art 58 zakazuje wyjątkowych sądów. "Nikt nie powinien być wyjętej z pod uznanego przez konstytucję sądu; nie można wprowadzać żadnych wyjątkowych sądów. Sąd duchowej znosi się".

Konstytucja szwajcarska zakazuje także nakładania pewnych kar.

Art 54 konstytucji r. 1848 głosi: "Przestępstwa polityczne nie mogą być karane śmiercią". Następnie rewizja konstytucji r. 1872-74 zakazuje stosowania chłosty.

Art 81 konstytucji r. 1874 głosi: "Wolność handlu i przemysłu gwarantuje się na całej przestrzeni Związku za wyjątkiem:
a) monopolu solnego i prochowego, związkowych ceł, opłaty za przywóz wina i napojów wyskokowych, oraz innych, przez Związek ustanowionych, podatków.
b) wypadków, uwarunkowanych środkami sanitarnymi przeciwko epidemiom i epizootiom".

Konstytucja amerykańska gwarantuje też niektóre prawa jednostce, jak np. równość wobec prawa i t p. Prawa, zagwarantowane przez konstytucję. ograniczają na korzyść praw jednostki prawa nie tylko lokalnych, ale nawet centralnych ciał prawodawczych- Tu występuje kwestia: o ile te gwarancje są realne, jakie środki daje konstytucja na ich obronę? Co następuje, gdy ciało prawodawcze centralne lub lokalne przekracza zakres swojej kompetencji, lub wyda normę prawną, naruszającą to lub owo prawo, zagwarantowane przez konstytucję?

Kwestię tę Stany Zjednoczone rozwiązały ściśle i logicznie, daleko ściślej niż Szwajcaria, w sposób następujący: "Wszelkie prawo niezgodne z konstytucją, jest nieważne. Jednostka, której prawa zostały pogwałcone, może domagać się uznania swych praw sądownie". Jeżeli więc wydaną została pewna norma, gwałcąca prawo zagwarantowane przez konstytucję, to każdy obywatel kraju ma prawo wnieść rekurs do odpowiedniego sądu i ten może unieważnić daną normę prawną. Prawo unieważniania norm prawnych, wydanych tak przez centralne, jak i lokalne ciała prawodawcze, posiada w Ameryce Sąd najwyższy; wydaje on wyroki, posiadające zasadnicze znaczenie, tak jak wydają wyroki wszelkie sądy, tylko na skutek zażalenia stron.

Ten najwyższy trybunał sądowy unieważnia uchwały centralnych organów prawodawczych, jeżeli te naruszają prawa, zagwarantowane przez konstytucję, tub wchodzą w kompetencję lokalnych ciał prawodawczych; unieważnia wszelkie normy prawne, wydane przez oddzielne stany, o ile te normy przekraczają ich kompetencję; rozstrzyga wszystkie prawne spory między poszczególnymi stanami i wszelkie pretensje osób prywatnych tub korporacji do poszczególnych Stanów lub Związku.

Normy prawne poszczególnych stanów, sprzeczne z konstytucją tych stanów, unieważnia na zażalenie osób zainteresowanych najwyższy lokalny trybunał tegoż stanu. Np. w r. 1786 najwyższy trybunał Road Island u unieważnił postanowienie miejscowego etanu, że przy oczywistych poszlakach można sądzić bez udziału przysięgłych, bo konstytucja stanu dawała prawo każdemu podsądnemu udawać się do sądu przysięgłych.

Konstytucja szwajcarska nie nadaje sądom tak wysokiego stanowiska, nie stawia najwyższego trybunału sądowego na straży konstytucji. Konstytucja r. 1848 stworzyła Sąd federacyjny, lecz kompetencja jego jest szczuplejszą, niż pierwowzoru amerykańskiego. Szwajcarski Sąd federacyjny rozstrzyga tylko spory prawno-prywatne między Związkiem i kantonami i między kantonami, np. między korporacjami lub osobami prywatnymi a kantonami (spory o prawo do tego lub owego majątku oraz spory wynikające między kantonami o kompetencję władz i urzędów związkowych i kantonalnych; inne zaś spory natury prawa publicznego nie podlegają jego kompetencji ale tylko kompetencji Rady Związkowej (pewnego rodzaju rady ministrów), obieralnej przez centralne ciała prawodawcze na wspólnym posiedzeniu. Od wyroków Rady Federalnej (Bundesrath'u) wnoszą się niekiedy rekursy do centralnych dał prawodawczych. Rada Związkowa jest administracyjną, wykonawczą władzą, pochodzi z wyboru ciała prawodawczego, spełnia funkcje sądowe, rozpatrując rekursy z zakresu prawa publicznego. Widzimy więc tu nie ścisły podział władzy, nie oddzielenie władzy sądowej od prawodawczej, jak w Ameryce, lecz raczej pewien splot władz administracyjnej, wykonawczej i prawodawczej. Przyjmując rekursy od sprzecznych z konstytucją uchwał i rozporządzeń władz kantonalnych, Rada Związkowa (Bundesrath) winna stać na straty praw obywatelskich, zagwarantowanych przez konstytucję. W tym charakterze występowała Rada Związkowa dosyć często. Np. gdy w r. 1852 rząd kantonu Bern zniósł wszystkie berneńskie sekcje demokratycznego stowarzyszenia Grütliverein, jako dążącego do obalenia rządu, stowarzyszenie to wniosło rekurs do Rady Związkowej (Bundesrath'u), która uznała to za naruszenie prawa stowarzyszeń [2].

W r. 1849 powstał spór z powodu niedopuszczenia żydów-handlarzy kantonu Aargau na rynek w Lucernie; następnie Lucerna w r. 1851 wydała w tym duchu uchwałę prawną.

W r. 1864 powstał spór z powodu praw żydów z Aargau do handlu w Zurychu Rada Związkowa, otrzymawszy ze wszystkich kantonów wiadomości o prawnym położeniu żydów, oddała tę kwestię pod rozpatrzenie Zgromadzenia Związkowego (połączone posiedzenie Rady kantonów i Rady Narodowej), które orzekło, że "zważywszy na art. 29 i 42 konstytucji Związku, kupno i sprzedaż, jak i korzystanie z politycznych praw żadnym ograniczeniom wyznaniowym nie podlegają: żydzi mają prawo do handlu i wymiany t korzystania z politycznych praw tak w rodzinnych jak i innych kantonach.

Jako instytucja, nie nosząca wyłącznie charakteru sądowego. Rada Związkowa nie potrzebuje rekursu strony dla rozpatrzenia kwesty i, o ile dana norma prawna, przyjęta przez ciało prawodawcze tego lub owego kantonu. jest zgodną z konstytucją . Uznając tą lub ową normę prawną, przyjętą przez Radę kantonalną jakiegokolwiek kantonu, za sprzeczną z konstytucją. Rada Związkowa wzywa ciało prawodawcze danego kantonu do zniesienia tej normy, nie zawsze jednak to wezwanie jest wysłuchanym. Np. Rada Związkowa przyszła do przekonania, że wydalanie nawet za wyrokiem sądu obywateli szwajcarskich z jakiegokolwiek kantonu sprzeciwia się konstytucji, gwarantującej równość wobec prawa i swobodne przesiedlanie się obywateli szwajcarskich.

W kodeksach karnych wielu kantonów istnieje artykuł o wydalaniu z granic kantonu Szwajcarów za przestępstwa. Otóż Rada Związkowa wezwała 6 listopada r. 1861 kanton Lucernski do zniesienia artykułu kodeksu o wydalaniu; jednak wezwanie to pozostało bez skutku. (Stoos. Die Grundzfige der schweizerischen Strafrechts, 66 str.).

Pomimo zdarzających się wypadków nieuwzględnienia przez ten lub ów kanton wskazówek Rady Związkowej co do zniesienia normy prawnej, sprzecznej z ustawami zasadniczemu Rada Związkowa w ogóle jest w stanie ochronić konstytucję od naruszenia jej przez Rady kantonalne.

Lecz Rada Związkowa, jako instytucja, podlegająca kontroli i odpowiedzialna przed centralnymi organami prawodawczymi, Radą kantonów i Radą Narodową, nie może unieważnić uchwał tych Rad, jeżeli by nawet te uchwały były sprzeczne i konstytucją, jeżeli by np. naruszały zagwarantowane prawa jednostki łub wkraczały w kompetencję Rad kantonalnych.

Gdy więc związkowe ciała prawodawcze posiadają de facto nieograniczoną władzę zwierzchniczą?

Nie, nie posiadają one nieograniczonej władzy zwierzchniczej, jaką posiada parlament angielski. W krajach z rządami reprezentacyjnymi lud panuje, ale nie rządzi bezpośrednio; rządzą ciała prawodawcze, przez niego obrane. W Szwajcarii rzecz się przedstawia inaczej - dzierżyciel władzy zwierzchniczej nie przelewa wszystkich praw swych na przedstawicieli przez siebie obranych, nie daje im zupełnego pełnomocnictwa, lecz wymaga odwoływania się do siebie w sprawach większej wagi, zwanych sprawami konstytucyjnymi. Konstytucją r. 1848 wymaga w sprawach reformy konstytucji, a więc przy nadawaniu centralnym organom związkowym nowych funkcji, zwracania sio do głosowania wszystkich obywateli kraju, tj. ustanawia w sprawach konstytucyjnych obowiązkowe referendum.

Wprowadzając fakultatywne referendum, mocą którego uchwały centralnych ciał prawodawczych, za wyjątkiem uznanych za nagłe, muszą być poddane pod powszechne głosowanie, skoro tego zażąda 30,000 szwajcarskich obywateli lub 8 kantonów, konstytucją ogranicza w znacznej mierze władzę centralnych organów prawodawczych. Rada kantonów i Rada Narodowa mogą swymi uchwałami przekroczyć konstytucję, lecz tylko wtedy, gdy naród uzna to przez swe głosowanie; staje się to przeobrażeniem konstytucji - nową konstytucją . Jakkolwiek konstytucję rodzą się zwykle wśród gromów i burz, jak wśród gromów i burz dane były przykazania na górze Synaj, jednak nie z nieba one pochodzą, jak przykazania spisane przez Mojżesza, ale powstają z potrzeb i przekonań ludu, podlegają więc zmianom tak, jak zmieniają się te potrzeby i przekonania.

Ażeby konstytucja szwajcarska mogła zawsze odpowiadać potrzebom i przekonaniem szwajcarskiego społeczeństwa, postanowiono w r. 1874, że konstytucją ulega rewizji na żądanie 50,000 obywateli lub 8 kantonów. Od r. 1848 szwajcarska konstytucja ulegała zmianom, polegającym nie na uszczupleniu i zmniejszeniu ilości praw zagwarantowanych przez Związek, lecz na ich pomnożeniu, na zwiększenia sfery kompetencji Związku, na zwiększeniu bezpośredniego udziału ludu w prawodawstwie.

Rozszerzenie sfery kompetencji centralnych organów prawodawczych w Szwajcarii szło w parze z oswobodzeniem jednostki od skrępowania, jakiemu ulegała ona ze strony prawodawczych organów jej rodzinnego kantonu. Przejawiło się to najpierw w prawie małżeńskim. W niektórych kantonach katolickich, jak w Schwyzu i Wallisie, starodawne prawa zakazywały małżeństw mieszanych, w kantonach protestanckich były one w znacznej mierze utrudnione.

W r. 1850 pewien lekarz z kantonu Schwyz (katolik) chciał zaślubić zuryszankę (protestantkę) i wobec zakazu prawnego mieszanych małżeństw w kantonie Schwyz wniósł przez swego pełnomocnika dra Ludwika Suell'a rekurs do Bady Związkowej. Ta odrzuciła rekurs, jako toki, któremu zadośćuczynienie przekraczało kompetencję Związku. Wówczas Suelle w imieniu swego klienta wniósł podanie do Zebrania Związkowego.

W Radzie Narodowej dr. Alfred Escher podniósł wagę i konieczność ochrony przez Związek małżeństw mieszanych i dowodził, że prawo o małżeństwach mieszanych można oprzeć na 44 artykule konstytucji związkowej, podług którego Związek może przedsięwziąć środki dla zapewnienia zgody między wyznaniami. Przeciwnicy opierali się na tym, że prawa o małżeństwie wchodzą w zakres prawodawstwa kantonalnych, jednak większość Rady Narodowej przyjęła prawo o małżeństwach mieszanych. Rada kantonów (Stdäderath) zgodziła się na tę uchwałę.

3 grudnia r. 1850 po zaciętej walce i pomimo piśmiennego protestu biskupa wydano prawo, na mocy którego małżeństwa mieszane nie mogą być zakazane przez kantony i o wyznaniu dzieci decyduje wola ojca rodziny lub opiekuna[3]

Pomijając całą potrzebę wydania prawa o małżeństwach mieszanych, rozważając uchwalenie prawa o tych małżeństwach z punktu widzenia ówczesnej konstytucji szwajcarskiej, musimy uznać, te w danym wypadku Zgromadzenie Związkowe przekroczyło swą kompetencję, naruszyło konstytucję związkową. Szwajcarowie jednak wówczas nie protestowali, a reforma konstytucji z ósmego lat dziesiątka, przyjęta przez powszechne głosowanie, stawia małżeństwa pod ochronę Związku, który niweczy wszelkie prawne przeszkody do małżeństw, bądź wyznaniowej, bądź majątkowej natury.

Prawo o ślubach cywilnych zostaje przyjęte przez ludowe głosowanie 23 maja r. 1875 większością 207,263 przeciwko 202,383 głosom.

Był to nowy krok do uniezależnienia małżeństwa od kościoła, emancypacji jednostki od przewagi kleru. Przyjęcie tego prawa przez glosowanie ludowe (referendum) mogło służyć za dowód, że konstytucja r. 1874, rozszerzając bezpośredni udział ludu w prawodawstwie, nie uszczupla praw politycznych jednostki.

Konstytucja r. 1874 ograniczyła władzę karną kantonów, zakazując stosowania kary śmierci za przestępstwa kryminalne, (podług konstytucji r. 1848 nie mogła być stosowaną tylko za przestępstwa polityczne), oraz chłosty. To ograniczenie zwierzchniczej władzy kantonów było rozszerzeniem praw jednostki, zagwarantowaniem jej w pewnej mierze prawa fizycznej nietykalności.

Dziwnym tylko może się wydawać, że zakaz chłosty, jako kary sądowej, nastąpił w Szwajcarii tak późno.

Konstytucja nie zakazuje palenia człowieka na ofiarę bogom, tortur i wielu innych zjawisk epok barbarzyńskich. Inteligentna część społeczeństwa, która zajmuje się urabianiem prawodawstwa, uważa te łub owe zjawiska za dawno już pogrzebane. Lecz gdy które z nich ukaże się, gdy powstanie jak upiór z grobu i skaleczy swymi kłami żywego człowieka, a fakt ten dojdzie do ogólnej wiadomości, wówczas powstają starania, by zjawisko pogrzebać na zawsze przez wydanie odpowiedniego zakazu. Tak było i z chłostą w sprawach karnych w Szwajcarii. Kodeksy kantonów szwajcarskich nie uznawały już chłosty, ale w leśnym kantonie Uri nie było pisanego prawa kryminalnego i sąd wyrokował podług obyczaju. Nieraz skazywano tam na chłostę drobnych złodziei i włóczęgów, lecz nie zwracało to niczyjej uwagi. Ale oto w r. 1865 zdarzył się tam wypadek, który wstrząsnął opinią publiczną w Szwajcarii. Zecer Ryniker napisał broszurę: "Garantien des allgemeinen Wohles oder die Harmonie des Wirkens", w której odrzucał istnienie Boga i nieśmiertelność duszy. Sąd w Uri z powodu tej broszury skazał go na 20 rózeg za obrazę Boga i poniżenie religii.

Wywołane przez to oburzenie wytworzyło projekt zakazu chłosty przez konstytucję związkową. (Stooss: Gründzfige des schweizerischen Strafrechts. 1892). Zakaz konstytucyjny kary śmierci zostaje w r. 1879 zniesiony.

W grudniu r. 1878 odbyło się w Szwajcarii kilka głośnych wypadków zabójstwa; wzburzyła się opinia publiczna, powstała agitacja, domagająca się przywrócenia kary śmierci, posypały się w tym duchu petycje do Zgromadzenia Związkowego. Częściowa zmiana konstytucji była poddana głosowaniu ludowemu i większością, niedochodzącą 20,000 głosów, (200,485 głosów 14 kantonów za. 181,588 głosów i 8 kantonów przeciw) zniesiono zakaz kary śmierci. Wkrótce polem Appenzell, Schwyz, Uri, St. Gallen wprowadził) do swych kodeksów karę śmierci. Pomimo to karę śmierci uważać można za faktycznie zniesioną w Szwajcarii, gdyż poraz ostatni była stosowana przed 30 laty w r. 1868 w kantonie Waadt, w innych kantonach jeszcze dawniej. W wielu kantonach wciągu ostatnich lat 60-70 nie była wcale stosowaną. Były jednak ciężkie zbrodnie w Szwajcarii; szwajcarskie sądy wydawały wyroki śmierci, lecz następowało zawsze ułaskawienie przez Wielką Radę danego kantonu. W Szwajcarii są to szczątki zwierzchniczych praw kantonu, rady kantonalne posiadają prawo ułaskawiania. Konstytucją szwajcarska nie wiele uczyniła dla centralizacji. Władza związkowa miała prawo używać w razie potrzeby siły zbrojnej kantonów; zorganizowano centralny sztab generalny, lecz ten nie mógł należycie przygotować zbrojnych sił Szwajcarii na wypadek wojny, bo wyćwiczenie i uzbrojenie szwajcarskiej milicji zależało od władz kantonalnych.

Niebezpieczeństwo, grożące Szwajcarii ze strony Prus po wojnie prusko-francuskiej zmusiło Szwajcarów do zrobienia znacznego kroku naprzód w centralizacji obrony krajowej. Na mocy konstytucji r. 1874 Związek bezpośrednio rozporządza siła zbrojna, uzbrojeniem jej, wyćwiczeniem, organizacją, materiałem wojennym i ufortyfikowaniem kraju. Prawo r. 1887, następnie gromy rzucane przeciwko Szwajcarii za to, że jest schronieniem dla socjalnych demokratów i demaskuje agentów prowokatorów (sprawa Wohlgemuth'a) zmusiła organa związkowe do zwrócenia baczniejszej uwagi na kwestię obrony krajowej. Ód kilku wieków Szwajcarowie są narodem w uzbrojeniu, od kilku wieków każdy Szwajcar obowiązany jest być przygotowanym do obrony kraju. Obecnie obowiązek tej gotowości wywołał następującą organizację milicji szwajcarskiej. Dzieli się ona na Auszug (gotowa siła zbrojna) Landwehr (obrona krajowa) i Landstrum (pospolite ruszenie). Pierwsze stanowią wszyscy Szwajcarowie, zdatni do noszenia broni, od 20 do 32 roku życia, drugie od 33 do 44 roku, trzecie od 17 do 60 (oficerowie do 65). W 20 roku życia powołują już Szwajcara pod broń; przechodzi on szkołę rekrucką w ciągu 2-3 miesięcy, a następnie; jeżeli należy do piechoty, to raz na 2 lata na 3 tygodnie, jeżeli należy do kawalerii - raz na rok na 10 dni powołuje się go na ćwiczenia wojenne. Tak rzecz się ma z należącymi do Auszugu (gotowej siły zbrojnej). Należących do obrony krajowej (Landwehr) powołuje się pod broń co 4 lata na kilka dni (nie ma tu kawalerii); Landsturm pospolite ruszenie) corocznie na jeden dzień.

Związek utrzymuje szkoły dla oficerów, generalnego sztabu i podoficerów: w politechnice związkowej w Zurychu odbywają się wykłady z różnych gałęzi nauk wojskowych.

Dla obrony kraju dbają w Szwajcarii przede- wszystkim o naukę strzelania: w szkołach uczą strzelać, są też kursy strzeleckie ze znacznymi nagrodami pieniężnymi dla najcelniejszych strzelców.

Szwajcar po pierwszym stawieniu się w wojsku otrzymuje broń, z którą powraca do domu.

Wojsko stałe znajduje się w zawiadywaniu kantonów, kanton nie może mieć więcej nad 300 żołnierzy.

Siły zbrojne Szwajcarii w r. 1895 wynosiły 117.000 Auszugu; 68.500 Landwehru i 230,000 Landsturmu; razem 415,000.

Gdy w r. 1.889 Bismark rzucał dyplomatyczne gromy na Szwajcarię, Szwajcarowie odpowiadali: "jeżeli Niemcy przyjdą, pójdziemy w góry i wystrzelamy ich co do nogi".

Zdolna do obrony krajowej milicja szwajcarska nie może być ślepym narzędziem w rękach rządu. Jeżeli w Niemczech można obawiać się zamachu stanu ze strony rządu, cofnięcia powszechnego prawa wyborczego i innych praw konstytucyjnych, to nic podobnego nie udało by się w Szwajcarii. Organizacja rządowa w Szwajcarii nie posiada sił, którymi mogłaby przymusić społeczeństwo do tego, co nie leżałoby w chęciach większości, chociażby ze względu na organizację sił obronnych tego kraju. Rewolucja, mająca na celu przeobrażenie konstytucji, jest niemożliwą w Szwajcarii, bo kto będzie wyłamywał drzwi, doskonale się otwierające, kto będzie dążył do gwałtownego przewrotu politycznego, do zamiany konstytucji jednej na inną drogą gwałtu, kiedy 50,000 obywateli może całkiem pokojową drogą wywołać rewizję konstytucji, a większość rozstrzyga o reformie.

Organizacja sił zbrojnych w Szwajcarii znajduje się w ścisłym związku z całokształtem stosunków państwowych tego kraju; uniemożliwia ona narzucenie pojedynczym częściom kraju czegokolwiek bądź sprzeciwiającego się ich żywotnym interesom, pogwałcenie ich praw lab woli. Przypuśćmy np., że włoski kanton Tessyn zechciałby odłączyć się od Szwajcarii i przyłączyć do Włoch lub stanowić odrębne państewko. Pomijając interwencję włoską, możliwą w danym wypadku, Związek nie mógł by zmusić tej części kraju do dalszego należenia do Związku, nie przeobrażając swego ustroju państwowego, ani swej siły zbrojnej. Dla przymusowego utrzymania tej prowincji należałoby tam trzymać stałą siłę zbrojną, a tej Związek nie posiada; posłać milicję do prowincji, chcącej się oderwać, byłoby bezskutecznym, długie zatrzymanie milicji w buntowniczej prowincji, tj. zamiana milicji na armię stałą, prowadziłaby doi przeobrażenia ustroju Szwajcarii i obciążyłaby jej finanse. Włoska i francuska Szwajcaria wchodzą w skład: Związku, którego ogromną większość stanowią Niemcy (podług ostatniego spisu ludności z r. 1888, ludność Szwajcarii składała się z 2.083,000 Niemców, 635,000 Francuzów, 155,000 Włochów i 38,000 Romanów), nie z powodu przymusu, ale dzięki temu, że posiadają wspólne tradycje szwajcarskie, że ich łączy wspólne przywiązanie do instytucji, nie stanowiących pogwałcenia tego, co jest dla nich cennym, lecz współdziałających ich rozwojowi. Gdy w r. 1848 ze Związku kantonów szwajcarskich powstawało państwo związkowe, twórcy nowej konstytucji dbali o to, by z powodów językowych nie zrodziła się niechęć do instytucji związkowych wśród nie niemieckich Szwajcarów. Rozwiązali oni kwestię językową, stwarzając wielojęzyczne urzędy związkowe. W Radzie kantonów i w Radzie Narodowej może każdy członek zabierać głos w swym rodowitym języku, każdy projekt winien być podawany na piśmie po francusku i po niemiecku, przewodniczący przemawia w obu tych językach, mowy, wygłaszane w jednym języku, muszą być na żądanie przekładane na inny. Każda mowa spisaną jest w tym języku, w jakim była wygłoszoną. Ustawy wydają się w niemieckim, francuskim, a często i we włoskim języku. W Sądzie federalnym muszą zasiadać obowiązkowo przedstawiciele trzech głównych języków krajowych. Wszelkie podania mogą być wnoszone w każdym z tych języków i odpowiedź na nie winna być wydawana w języku podania. W kantonach o mieszanej ludności spotykamy też zupełne równouprawnienie językowe. Konstytucja kantonalna Bernu uważa za język kantonu francuski i niemiecki, chociaż Bern posiada przeważającą ludność niemiecką; Francuzi mieszkają tylko w znacznie później przyłączonej części kantonu. Wszelkie uchwały, rozporządzenia, dekrety itd. w okręgach francuskich ogłaszane są po francusku, w niemieckich po niemiecku.

Tej samej zasady trzyma się miejscowa administracja w stosunkach z władza wyższą. W Wielkiej Badzie kantonu posłowie mogą posługiwać się obydwoma językami, przy tym dodać należy, że niemieckie mowy są niemieckimi tylko na piśmie, wygłaszane są zaś w specjalnym berneńskim narzeczu, którym posługują się w Bernie wszystkie warstwy.

Historia Szwajcarii nie zna walk językowych; kwestie językowe rozwiązane zostały w jej kantonach od dawna i nie napotykały wielkich trudności. A jednak w Szwajcarii francuskiej i włoskiej daje się zauważyć znacznie większa nieufność do wzrastającej centralizacji państwowej; w kwestiach, rozszerzających kompetencję Związku, kantony francuskie i włoskie głosują zwykle przeciw przedstawianym projektom.

Wspominaliśmy wyżej, że rozwój stosunków ekonomicznych przyprowadził Szwajcarię do przeobrażenia się ze związku samodzielnych państw, w państwo związkowe, powoławszy do życia konstytucję r. 1848 Wiemy, że nie od tej konstytucji rozpoczął się rozwój polityczny Szwajcarii i nie na niej się kończy; rozwój ten pod wpływom dalszego rozwoju stosunków ekonomicznych, wytwarzających potrzeby, których zaspokojenie przerasta siły drobnych kantonów Szwajcarii, wciąż zwiększa zakres kompetencji organów związkowych. Konstytucja r. 1874 oddala pod kompetencję Związku nadzór nad drogami, lasami, rybołówstwem i była słupem drogowym, oznaczającym kierunek, w którym idzie rozwój konstytucji szwajcarskiej. Zwiększający się zakres kompetencji Związku musi iść w parze ze zwiększeniem się jego rozchodów a więc i dochodów [4].

Przed wybuchem wojny Sonderbundu r. 1847 Szwajcaria nie posiadała długów państwowych, niektóre tylko kantony, jak np. Zurych, posiadały tymczasowe niewielkie długi, zaciągnięte na budowę dróg. Cały dochód Związku i wszystkich kantonów nie przekraczał, podług twierdzenia znawcy ówczesnych finansów J. H. Hottingera, 11 -15 milionów starych szwajcarskich franków. W r. 1894 dochody Związku przekraczają 84 miliony fr. [5].

Główną pozycję dochodów związkowych stanowią opłaty celne.
W 1850 r. czysty dochód celny wynosił 4,022,47 fr.
W 1860 r. czysty dochód celny wynosił 47,766,26 fr.
W 1870 r. czysty dochód celny wynosił 8,658,94 fr.
W 1880 r. czysty dochód celny wynosił 17,211,83 fr.
W 1888 r. czysty dochód celny wynosił 26,086,44 fr.

Dochód departamentu ceł i finansów w r. 1895 wynosił 48,465,917 fr.

Do konstytucji r. 1874 dochód celny, otrzymywany przez Związek, przechodził w znacznej mierze do kas kantonalnych pod tytułom odszkodowania; pozycja ta stanowiła nader poważną rubrykę w finansach niektórych kantonów, dochodząc do jednej trzeciej ich dochodów.

Na mocy konstytucji r. 1874 cały dochód celny idzie na korzyść Związku. Dochód Związku, podług 42 art. tej konstytucji, składa się: a) z dochodów z majątków i kapitałów związkowych.
b) z dochodów celnych.
c) z dochodów z poczt i telegrafów.
d) z dochodów z monopolu prochowego
e) z połowy dochodów z podatku militarnego.

Majątek związkowy w 1888 r. szacowany był na 44,457,922 fr., długi zaś stanowiły 33,516,500 fr.; w r. 1895 majątek wynosił 144,800,183 fr" długi 83,889,439 fr.

Główne źródło dochodów związkowych stanowią cła, które są i muszą pozostać stosunkowo niskimi, by nie utrudniać Szwajcarii wymiany międzynarodowej, niezbędnej dla niej, wobec niedostatecznej dla jej ludności miejscowej produkcji rolniczej. Podatki pośrednie, uciążliwe dla uboższej ludności, nie mogą się również rozwinąć wobec demokratycznych instytucji tego kraju. Ze względu więc na wzrastające wymagania skarbu szwajcarskiego, w Szwajcarii muszą rozwinąć się państwowe monopole. Monopol wódczany i solny posiada już Szwajcaria monopol tytoniowy był już stawiany na porządku dziennym.

Monopol na wyrób zapałek, wynikający wprawdzie nie ze skarbowych lecz z sanitarnych względów, był w r. 1897 stawiany pod ogólne głosowanie i przepadł niewielką ilością głosów. Wobec braku węgla kamiennego w Szwajcarii i posiadania obfitości wód górskich, mogących służyć za wyborne motory przy pomocy elektryczności, wysuwa się kwestia zmonopolizowania przez Związek potoków. W sierpniu r. 1895 Związek uchwalił kredyt potrzebny dla badań sił wodnych Szwajcarii. Kwestia monopolu handlu zbożowego jest dziś stawianą w Szwajcarii tak przez jej najbardziej konserwatywny żywioł - chłopstwo, jak przez najbardziej radykalny - klasę robotniczą.

Ważnym krokiem na drodze rozszerzenia gospodarki państwowej i kompetencji Związku będzie uchwalone upaństwowienie kolei żelaznych w Szwajcarii. 20 lutego r. 1898 przez głosowanie ludowe została uznana potrzeba wykupu kolei żelaznych. Przejście kolei żelaznych na rzecz Związku, stwarza nową ważną rubrykę dochodów państwowych [6].

Wprawdzie dochody z kolei żelaznych będą dochodami specjalnymi i, podług przyjętej uchwały, powinny iść wyłącznie na pokrycie potrzeb samych kolei, jednak rozporządzanie znacznymi sumami na pensje i opłaty kolejarzy zwiększy znaczenie Związku. Dziś związek posiada 14,352 urzędników zależnych od niego. Armia ta zwiększy się jeszcze o 23,000 osób.

Upaństwowienie kolei żelaznych w Szwajcarii jest początkiem łych wielkich przedsięwzięć ekonomicznych, które będą powierzone Związkowi w bliższej lub dalszej przyszłości. Mówiąc o rozszerzeniu kompetencji Związku, musimy zwrócić uwagę na stosunek Związku do oświaty krajowej. Otóż konstytucją r. 1848 zakreśliła znacznie szersze cele szwajcarskiej federacyjnej rzeczpospolitej, niż dawne ustawy związkowe.

Gdy dawne zaznaczały, że celem Związku jest utrzymanie pokoju i bezpieczeństwa, konstytucją r. 1848 dodaje do tego i obronę wolności oraz praw obywateli, tudzież współdziałanie ogólnemu dobrobytowi. Konstytucją r. 48 upoważniła Związek do otwarcia związkowej politechniki i uniwersytetu. Wówczas powstał też projekt związkowego seminarium nauczycielskiego, lecz nie przeszedł z powodu oporu partykularystów, zwłaszcza nie niemieckiej Szwajcarii. Uniwersytetu związkowego Szwajcaria po dziś dzień nie posiada. Jej uniwersytety: bazylejski, berneński, genewski, fryburski, lozański, neutchatelski i zuryski są kantonalnymi. Konstytucją r. 1874 rozszerzyła kompetencję Związku w kwestii oświaty publicznej, upoważniając go nie tylko do utrzymywania politechniki i uniwersytetu, lecz do popierania innych podobnych zakładów naukowych. Dbanie o oświatę początkową pozostało i nadal obowiązkiem kantonów. Nauczanie winno być obowiązujące i bezpłatne.

Przeciwko kantonowi, który będzie zaniedbywał ten obowiązek, Związek może użyć odpowiednich środków (art. 27)

Widzimy więc, że konstytucja r. 1874 daje Związkowi pewną kontrolę nad oświatą początkową, lecz do dziś dnia Związek nie może urzeczywistnić tej kontroli, gdyż nie posiada odpowiednich organów. W r. 1882 byt zaprojektowany sekretariat szkolny, dający Związkowi możność rozpościerania kontroli nad oświatą początkową, lecz projekt ten przepadł przy referendum. Pomimo to jest niewątpliwym, że w niedalekiej przyszłości Związek obejmie kontrolę nad oświatą początkową i weźmie na siebie część kosztów, jakich ona wymaga. Wpływowe stowarzyszenie nauczycieli szwajcarskich prowadzi agitację w tym kierunku. Istniejąca znaczna różnica w ekonomicznym rozwoju i dobrobycie różnych kantonów wywołuje także znaczną różnicę w uposażeniu nauczycieli szkół początkowych; gdy np. w kantonie Zuryskim nauczyciel otrzymuje 2,192 fr., w Bazylei 2,778, w kantonach Wallis, Niederwalden i Uri pensja nauczyciela nie wynosi nawet 500 fr, rocznie. W r. 1887 27,8% wydatków na szkoły początkowe dawały kantony, a 72,2% gminy; na tzw. Secundare schule (uzupełniające szkoły początkowe), kantony łożyły 49,2%, gminy 50,8%; na średnie zakłady naukowe kantony 80-7%, gminy 19-3% (Schanz. Steuer d. Schweiz, 299 str.); na politechnikę, szkoły rolnicze i przemysłowe Związek dawał 909,967 fr.-, w r. 1801 wydatek związkowy na ten cel wynosił 1,239421 fr, (Annuaire statisticque de la Suisse 1804, str. 284).

Zgodnie z zasadą wypowiedzianą w konstytucji, że celem Związku jest współdziałanie powszechnemu dobrobytowi, Związek przychodzi z pomocą rolnictwu, hodowli bydła, handlowi, przemysłowi i różnym społecznym organizacjom. mającym na ceł o interesy tych lub owych grup ludności.

Otrzymują subwencję Związkową towarzystwa handlowo-przemysłowe szwajcarskie. Towarzystwo rolnicze romańskiej Szwajcarii, a wreszcie Sekretariat robotniczy, obierany przez robotnicze organizacje, mające na celu badanie stosunków pracy i zarobków.

Konstytucja r. 1874 uczyniła ważny krok w kierunku ujednostajnienia prawodawstwa szwajcarskiego, upoważniając Związek do wydania ogólnych praw o upadłościach handlowych oraz przepisów fabrycznych. Rozwój stosunków ekonomicznych wywoływał potrzebę tego ujednostajnienia prawodawstwa. Nieznaczne próby były poczynione w zakresie prawodawstwa fabrycznego w niektórych kantonach; kanton Glarus zaprowadził w r. 1848 13-godzinny dzień roboczy w przemyśle tkackim, praca dzieci w kantonach Turgau, Zurychu, Bernie doznaje pewnych ograniczeń przez specjalne przepisy lub też prawodawstwo szkolne.

Jednak wszystkie te przepisy budziły pewne zaniepokojenie u fabrykantów, którzy skarżyli się, że nie będą mogli wytrzymać konkurencji z innymi kantonami i podnosili kwestią między kantonalnego prawodawstwa febrycznego; w Bernie w r. 1869 i 1864 zbierają się w tej sprawie dwie konferencje fabrykantów.

Inicjatywę ujednostajnienia prawodawstwa szwajcarskiego podejmowało niejednokrotnie szwajcarskie towarzystwo prawnicze w Bernie. Po raz pierwszy podniesiona była przez prawników szwajcarskich kwest ja ujednostajnienia niektórych norm prawa cywilnego i postępowania cywilnego jeszcze przed rewizją r. 1868.

W miarę rozwoju ekonomicznego kraju, przejawiającego się we wzroście handlu między kantonami i przesiedlania się mieszkańców z jednej części Szwajcarii do drugiej, różnorodność przepisów o upadłości, pełnomocnictwie, prawomocności umowy sprawia poważne trudności, rodzi tysiące sporów co do tego: czy miejsce zawarcia umowy, jej spełnienia lub zamieszkania osoby zawierającej umowę, ma określać jakiego kantonu prawo może być w danej sprawie stosowane.

W rezultacie zarysowuje się świadomość konieczności ogólnego prawodawstwa. W r. 1887 wspomniane powyżej Towarzystwo prawnicze wniosło petycję do Rady Narodowej o potrzebie ogólno-szwajcarskiego kodeksu karnego, motywując ją koniecznością przedsięwzięcia ogólnej obrony przeciw przestępstwom. Z powodu tej petycji Rada Narodowa uchwaliła w r. 1888: wzywa się Radę Związkową do zebrania potrzebnych materiałów i utworzenia projektu do rewizji 65 art. konstytucji związkowej w myśl oddania prawodawstwa karnego pod kompetencję Związku.

13 listopada 1898 Kwestia ogólnego cywilnego i karnego kodeksu została oddana pod ludowe glosowanie i 264000 głosów przeciwko 100.000 lud szwajcarski upoważnił organy związkowe wypracować kodeks cywilny i kryminalny wspólny dla całej Szwajcarii. Wobec przestarzałości niektórych kodeksów kantonalnych projekt ogólno-szwajcarskiego kodeksu uważać należy dla Szwajcarii za rzecz wielce pożądaną.

Olbrzymie znaczenie dla swobód politycznych posiada postępowanie w sprawach karnych. Nie na deklaracji praw człowieka ale na habeas corpus. broniącym przed nieprawnym aresztowaniem, i na instytucji sądów przysięgłych opiera się polityczna swoboda Anglii Związek szwajcarski wówczas tylko zapewni swym obywatelom możliwą wolność polityczną, gdy stworzy odpowiednie, ogólne dla całego państwa przepisy postępowania w sprawach karnych. Konstytucja szwajcarska zakazuje wszelkich wyjątkowych sądów, poddaje sprawy polityczne przeciwko Związkowi kompetencji sądów związkowych z udziałem przysięgłych, nie wtrącając się w postępowanie sądowe kantonów.

Postępowanie sądowe w kantonach, jako też pewne gwarancje prawne w różnych kantonach znacznie się różnią.

Gdy np. konstytucja kantonu Waadt głosi, że .nikt nie może być uwięziony inaczej jak z wyroku sądu*, w kantonach Bazylea (wieś), Graubunden, Szafuza. Schwyz, St Gallen, Zug i Zurych, urzędy ubogich, względnie policja ubogich, ma prawo zamykania w domu ubogich na % 8, 4, 6 i 8 dni. W domach tych w St Gallen, Turgau i Zurychu mogą być nakładane kajdany; w Szafuzie, Schwyzu, St. Gallen i Turgau używa się chłosty. W Oberwalden "obcy terminatorzy, błąkający się bez roboty, jako burzyciele spokoju mogą być przez każdego aresztowani i o aresztowaniu ich, jako o karze dyscyplinarnej, robi się wzmianka w paszporcie* (postanowienie z r. 1882), Na propozycję gminy Mała Rada kantonu w Rer- nie, Graubitaden, Lucernie, Szafuzie, Soloturnie, SI. Gallen, Turgau może osadzać za lenistwo w domu pracy przymusowej. W Aargau, Glarusie, w Waadt i Wallisie osadzenie kogokolwiek w domu pracy przymusowej wymaga wyroku sądu, ponieważ rozprawy sądowe, nakazujące przesłuchanie świadków w obecności podsądnego, oraz wysłuchanie jego obrony dają więcej gwarancji sprawiedliwości, niż administracyjne postępowanie. Widzimy więc w tym względzie ważny i nieprzychylny dla bezpieczeństwa jednostki brak w rozwoju prawodawstwa wielu kantonów Szwajcarii. Dla bezpieczeństwa jednostki posiadają olbrzymią wagę przepisy postępowania podczas śledztwa. Najsurowsze kary kodeksu karnego mogą być obojętne dla spokojnego obywatela, o ile tylko nie obrażają jego poczucia moralnego, gdyż dla niego nie istnieje zastraszające prawdopodobieństwo, by one go spotkały, jeśli tylko w kraju istnieje racjonalna procedura sądowa, dostarczająca podsądnemu możliwych środków obrony.

Lecz jeżeli i śledztwo i rozprawa sądowa toczy się tajemnie, jeżeli w czasie śledztwa wypada podsądnemu przesiedzieć długo w więzieniu, to najpotulniejszy nawet obywatel nie może czuć się całkiem bezpiecznym; ta lub owa nieszczęśliwa okoliczność może go osadzić na długi czas w celi więziennej, wprawdzie tylko w więzieniu śledczym, jednak tym przykrzejsze ze względu na niepewność dalszego losu, niewiadomość jak długo wypadnie w nim pozostać.

Prawo angielskie wymaga wyroku sędziego dla aresztowania przed lub podczas śledztwa. Prawa szwajcarskich kantonów nie dają wszystkich tych gwarancji podsądnemu i przedstawiają znaczne różnice.

W kantonie Genewskim podsądny w ciągu 24 godzin od chwili aresztowania otrzymuje obrońcę, który bierze udział we wszystkich fazach procesu; w kantonie Berneńskim wszelki udział stron w czasie śledztwa przygotowawczego jest wzbroniony. W Aargau obrońca nigdy nie powinien być wykluczony w czasie śledztwa; w Zurychu znajdujący się pod śledztwom otrzymuje obrońcę po upływie 14 dni.

Dawne sądy inkwizycyjne, opierające się na dowodach formalnych, przez prawo określonych i uważające, że "przyznanie się do winy jest najważniejszym dowodem", drogą tortur i gwałtu wymuszały zeznanie. Nowożytna procedura sądowa potępia wszelki przymus przy wydobywaniu zeznań od podsądnego, podsądny ma prawo odpowiadać lub nie odpowiadać na zapytanie. Zasada ta została przyjęta przez wszystkie kodeksy europejskie, tylko procedura sądowa kantonu Szafuzy daje prawo sędziemu śledczemu więzić podsądnego, nie odpowiadającego na zapytania, zakuwać go w kajdany i używać chłosty. Gdyby czegoś podobnego spróbował sędzia śledczy w innym kantonie, np. w Bernie, Fryburgu, Soloturnie lub St. Gallen, zostałby sam skazany na ciężkie więzienie do 10 lat.

Procesy we wszystkich kantonach odbywają się jawnie i publicznie. W cięższych sprawach kryminalnych sądzą w jednych kantonach sądy kryminalne, w innych oddziały wyższych sądów kantonalnych; jedne i drugie wydają wyroki z udziałem sądów przysięgłych.

W kantonach Aargau, Bazylea (wieś), Neuenburg, St. Gallen i Uri podsądny w razie uniewinnienia otrzymuje odszkodowanie za więzienie śledcze, jeżeli w nim pewien czas przebywał. W kantonach Bazyleja (miasto), Genewa, Glarua, Oberwalden, Szafuza, Schwyz. Soloturria i W nllis podsądnemu zalicza się w razie zasądzenia czas więzienia śledczego.

W Glarusie i Uri pozostała pogrzebana już na całym świecie pośrednia forma wyroku między osądzeniem i uniewinnieniem tj. tzw. pozostawienie w podejrzeniu. Walka z przestępstwem, o ile przekracza pewne granice, może się stać dla bezpieczeństwa jednostki nie tylko niemniej niebezpieczną niż przestępstwo, lecz zakłócać spokój i sprawiać tysiące przykrości obywatelom. Dlatego też prawa zasadnicze wielu krajów europejskich lub ustawy postępowania sądowego stwarzają pewne normy, których nie można przekraczać w poszukiwaniu przestępcy lub tropieniu występku; rewizja mieszkań poddana jest pewnym ograniczeniom, tajemnica listowa korzysta z pewnej ochrony prawnej. Otóż w kwestii przetrząsania mieszkań i tajemnicy listowej znajdują się odpowiednie przepisy w konstytucjach i prawodawstwie kantonalnych. Jeżeli urzędnicy, odbywający rewizję, nie zachowali prawym przepisanych formalności, w kantonie Fryburskim prawo zezwala ożywać względem nich samoobrony. Tajemnica listowa na pocztach znajduje się pod ochroną Związku; prawo niektórych kantonów zezwala na otwieranie listów podsądnego wówczas tylko, jeśli ten znajduje się w więzieniu śledczym; w Zurychu podsądny ma prawo nie przyjmowania listów i posyłek, a wtedy te wracają z powrotem do tego, kto je wysiał; w innych kantonach samo oskarżenie o zbrodnię uprawnia urzędy śledcze do zabierania listów obwinionego. Różnorodność ustaw postępowania sądowego w kantonach stwarza różne warunki bezpieczeństwa jednostki; całkowitą gwarancję nienaruszalności swych praw obywatelskich otrzymają Szwajcarowie tylko po ogólnej rewizji ustaw kantonalnych co do postępowania sądowego, która prawdopodobnie da wspólne ustawy tego postępowania dla całej Szwajcarii.

Widzieliśmy, że rozwój stosunków ekonomicznych pcha drobne szwajcarskie kantony do większego skupienia, zwiększa centralizację w Szwajcarii Rozwój wolności politycznej tego kraju, zwiększenie gwarancji nietykalności jednostki, rozwój jej praw działa w tym samym kierunku. Lecz centralizacyjne dążności wywołują nieufność wśród kantonów, zacofanych ekonomicznie - Schwyz, Uri, Unterwalden, Appenzell,-nie odczuwających w tym stopniu prądów centralizacyjnych, wytwarzanych przez rozwój przemysłu i wymiany; nieufność do centralizacji posiadają ze względów etnograficznych kantony nie-niemieckiej Szwajcarii. Dziwne też zjawisko widzimy w Szwajcarii: centralizacyjne projekty częściej upadają, niż przechodzą, na jeden projekt kantonalny, przyjęty przez referendum, przypadają dwa lub trzy upadłe, a jednak centralizacja postępuje naprzód, projekt odrzucony w jednym roku, za jakie 2 łata pozyskuje olbrzymią większość; tak było z reformą konstytucji r. 1874, odrzuconą w r 1872, tak było z upaństwowieniem kolei żelaznych, tak będzie z każdą inna ważniejszą reformą. Demokracja jest konserwatywną, lecz daje się przekonywać tym. co leży w jej interesie.

Bynajmniej nie należy uznawać ustroju kantonalnego szwajcarskiego za reakcyjne zjawisko obecnej doby. Nie na tradycjach wyłącznie, nie na przywiązaniu historycznie wyrosłem opiera się dzisiejszy ustrój kantonalny w Szwajcarii, lecz i na realnych interesach ludności, które zaspakaja.

Ustrój kantonalny ma teraźniejszość i długo jeszcze będzie miał przyszłość przed sobą: w wielu wypadkach służy on sprawie postępu, ułatwiając rozwój różnych instytucji jak politycznych tak i innych, z zakresu rozmaitych gałęzi prawodawstwa.

Jeżeli przyjrzymy się rozwojowi instytucji i w ogóle prawodawstwa w Szwajcarii za ostatnie kilkadziesiąt lat, to przede wszystkim uderzy nas następujące zjawisko: reformy konstytucji kantonalnych torowały drogę ogólno szwajcarskiej konstytucji; prawodawstwo kantonalne - związkowemu, reformy społeczne kantonalne - ogólno szwajcarskim reformom. Historycy konstytucji szwajcarskiej, np. Blumer, twierdzą, że projektowana reforma konstytucji r. 1839 nie mogła przyjść do skutku, gdyż reformy polityczne jeszcze wówczas nie ogarnęły większości kantonów. W rzeczy samej od r, 1830 do r. 1848 widzimy cały szereg reform politycznych w różnych kantonach, które nie mogły nie mieć wpływu na sejm szwajcarski w epoce Sonderbundu, a więc na przeobrażenie formy politycznej Szwajcarii.

Konstytucja r. 1874 zwiększyła bezpośredni udział ludu w prawodawstwie, lecz było to częściowe wprowadzenie do centralnych organów prawodawczych tego, co się już praktykowało w większości kantonów. W r. 1845 wprowadzone zostało w kantonie Waadt fakultatywna referendum i była zapoczątkowana inicjatywa ludowa [7].

W Schwyz i Zug zostało wprowadzone referendum i inicjatywa, kanton Turgau w r. 1849 wprowadził veto, usunięto przywileje miasta; kanton Wallis w r. 1849 wprowadza referendum w kwestiach finansowych, w tym samym roku kanton Aargau wprowadza inicjatywę ludową. W r. 1863 Bazylea (wieś) wprowadza inicjatywę podług której 1.500 obywateli ma prawo poddać każdy projekt pod obrady i głosowanie. W r. 1869 w kantonach Bernie, Soloturnie i Lucernie odbyły się demokratyczne reformy.

Rozwój instytucji kantonalnych nie zatrzymał się i po r. 1874.

W r. 1876 rozszerzono prawa ludu w Bazylei (miasto), w Szafuzie w r. 1876, w Genewie w r. 1881, w Neuenbergu w r. 1889, w Tesynie w r. 1883. Następnie odbyły się rewizje konstytucji w Glarusie, Bazylei w r. 1881, w St. Gallen i Lucernie w r. 1890, w Aargau. Genewie. Uri w r. 1891, w Graubünden, Bazylei (wsi). Tesynie w r. 1892, w Bernie w r. 1893 w Zugu i Fryburgu w r 1894. Obecnie obowiązkowe referendum dla praw wydawanych przez kantony istnieje w Zurychu, Bernie, Uri, Schwyz. Ob- Unterwalden, Obuwie, Soloturnie, Bazylei (wsi), Appenzell. Graubünden. Aargau i Turgau; fakultatywne referendum (tj. ludowe głosowanie na żądanie pewnej ilości obywateli, lub pewnej części Bady kantonalnej istnieje: w Lucernie, Zugu, Szafuzie, Bazylei (mieście), St. Gallen, Tesynie, Waadt, Neuenburgu (Neufchatel) i Genewie (Stussi: Referendum u. Initiative, str. 100).

Wprowadzone do prawodawstwa Związkowego w r. 1891 prawo inicjatywy 30,000 obywateli państwowych było reformy już wypróbowaną w różnych kantonach. Dziś socjaliści i postępowcy Szwajcarii żądają proporcjonalnego przedstawicielstwa, t. j. ażeby każda partia miała przedstawicieli w ciałach prawodawczych związkowych odpowiednio do ilości głosów, otrzymanych przy wyborach uważając, że dzisiejszy system przedstawicielstwa większości jest niesprawiedliwy, gdyż partia, która by we wszystkich okręgach posiadała nawet bardzo małą większość, zawładnęłaby wszystkimi krzesłami poselskimi, partia zaś, która zdołałaby otrzymać 2/3 podanych głosów, może nie mieć wcale przedstawiciela. Prawo przedstawicielstwa mniejszości nie będzie też dla Szwajcarii nowością, bo już istnieje w kantonie Tesyńskim. Istnieje też pewne wzajemne oddziaływanie instytucji kantonalnych i związkowych Sądy przyległych były najpierw ustanowione w Genewie i Waadt w r. 1844. W r. 1848 przy ustanowieniu sądu związkowego, którego kompetencji poddano sprawy polityczne przeciwko związkowi i sprawy służbowe urzędników związkowych, wprowadzono dla tych spraw instytucję sądów przysięgłych. Wprowadzona do sądu federalnego instytucja przysięgłych rozpowszechniła się w Szwajcarii; | przyjęły ją kantony Zurych, Bern, Fryburg, Soloturn, Aargau, Turgau, Tesyn i Neuenburg.

W kantonach Waadt, Neufchatel i Genewa sprawy tzw. poprawcze (mniejszej wagi sprawy kryminalne), są rozpatrywane przy udziale sześciu przysięgłych, zamiast zwykłej ich liczby - 12-tu dla spraw kryminalnych.

W innych kantonach instytuty a sądów przysięgłych została wprowadzona wyłącznie dla spraw politycznych.

W lipcu r. 1898 kanton Zuryski uchwalił przez referendum ludowe dopuszczenie kobiet do zawodu adwokackiego. Gdy kobiety skorzystają należycie z tej zdobyczy, osiągniętej przez nie w kantonie Za ryskim, ułatwi to im przebicie muru przesądów, oddzielających je od pracy, tak odpowiadającej ich zdolnościom jak adwokatura, i kobieta uzyska prawo wstępu do zawodu prawniczego i w innych kantonach.

Wśród kryminalistów europejskich powstaje chęć ograniczenia kary więziennej do minimum; domagają się oni instytucji warunkowego uwolnienia więźnia przed końcem terminu. Domaganie się to zrealizowało się w prędkim czasie w wielu szwajcarskich kantonach. Już w r. 1873 kanton Neuenburg, w r. 1875 Waadt, następnie kantony Aargau. Lucerna i Zurych wprowadzają prawo uwalniania więźnia przed terminem w razie dobrego sprawowania. Istniejący projekt szwajcarskiego kodeksu karnego przyjmuje tę instytucję, wypróbowana przez kantony. Jeżeli Szwajcaria nosi słusznie miano pola doświadczalnego dla polityki społecznej, to zawdzięcza to swemu ustrojowi kantonalnemu. Wspominaliśmy już uprzednio, że prawodawstwo fabryczne Związku było poprzedzone przez prawodawstwo fabryczne kantonalne, Związek poszedł dalej w ograniczeniu dnia roboczego, niż kanton SI. Gallen, który zapoczątkował unormowanie dnia roboczego droga prawodawczą. Związek zaprowadził 11 godzinny dzień roboczy, gdy w St. Gallen maksimum dnia roboczego stanowiło 18 godzin. Norma prawodawcza dnia roboczego zwykle jest równą osiągniętej już drogą walki ekonomicznej, a od ograniczenia dnia roboczego w St. Gallen do wprowadzenia związkowego prawodawstwa upłynęło 23 lata, które były brzemienne zmianami w stosunkach pracy i kapitału. W danej kwestii sam fakt unormowania dnia roboczego drogą prawodawstwa posiada niemałe znaczenie, niepodobna więc odrzucać doniosłości St. Galletibkiego prawa fabrycznego dla późniejszego prawodawstwa związkowego.

Konstytucja r. 1874 upoważniła Związek do wydania prawodawstwa fabrycznego, dzięki czemu w r. 1878 powstało ono w Związku, lecz kantony nie utraciły prawa wydawania przepisów, normujących stosunek pracy do kapitału, nie sprzeciwiających się prawu związkowemu, ale jeszcze dalej idących w ochronie zdrowia i sił robotniczych. Widzimy więc po r. 1878 przepisy, ochraniające robotników, wydane przez pojedyncze kantony. np. Bazylea (miasto) wprowadza prawo zabezpieczające 7 godzin bez przerwy nocnego wypoczynku dla kobiet, usługujących w restauracjach. Czynność kantonów, pomimo wzrostu kompetencji organów związkowych, nie słabnie, czego dowodem rozwój finansów kantonalnych.


 

Dochody kantonów

 

 

w r. 1858

w r. 1888

Aargau

812,967

1,110,286

Appenzell A, Rh,

168,394

221,691

Appenzell I, Rh,

50,406

121,949

Bazylea (wieś)

306,224

348,963

Bazylea (miasto)

3,365,597

7,845,429

Fryburg

765,577

1,939,534

Genewa

1,211,260

3,800,786

Glarus

148,670

388,996

Graubünden

601,007

1,036,750

Lucerna

543,191

1,017,207

Neuenburg

640,263

1,778,414

Niederwalden

52,800

91,251

Oberwalden

30,366

73,314

Szafuza

224,553

324,598

Schwyz

145,495

277,550

Soloturn

413,309

569,920

ST. Gallen

773,886

1,790,454

Tessyn

798,019

1,151,241

Turgau

370,165

702,151

Waadt

2,104,477

4,573,930

Wallis

362,564

788,180

Zurych

1,396,185

4,940,788

Zug

76,140

184,862

Uri

121,480

119,847

 

(Schanz. Die Steuer d. Schweiz. 350- 366 str.).

W rozmiarach budżetów różnych kantonów zachodzą znaczne różnice, jak różna jest liczba mieszkańców kantonu, (gmina zuryska posiada więcej ludności niż, kanton Uri), jak różną jest ilość bogactw, posiadanych przez mieszkańców kantonu [8].

Podatki pośrednie nie odgrywają w finansach kantonalnych poważnej roli. Podatki majątkowe istnieją we wszystkich kantonach, w niektórych zaś kombinują się one z podatkami dochodowymi. W kantonach Bazylea (wieś), Lucerna. Niederwalden, w Appenzell jednym i drugim, w części Berneńskiego kantonu, w Wallis, St Gallen, Turgan, Oberwalden, Graubünden, Zug, Uri, Zurych, Genewa, Waadt, Bazylea (miasto) istnieje proporcjonalny podatek postępowy od dochodu.

Daje się też, zauważyć w prawie finansowym kantonów pewną dążność do uwolnienia od podatków uboższej części ludności np. w Szafuzie dochody z kapitału, wynoszące mniej niż 160 fr. i dochody pracy do 400 fr. nie są opodatkowane; w Bazylei (mieście) dochody poniżej 500 fr.; w Neuenburgu dochód poniżej 600 fr. jest wolny od podatku, następnie zaś dochód 200 fr. na każde dziecko poniżej 18-go roku życia; w Waadt dochód 400 fr. na mężczyznę, 400 fr. na żonę i 400 fr. na każde małoletnie dziecko jest wolny od podatku.

Demokratyzm w polityce finansowej kantonów szwajcarskich znajduje się bezwarunkowo w związku z demokratycznymi instytucjami tego kraju. We wszystkich kantonach, za wyjątkiem tylko Fryburga, prawa uchwalane albo obowiązkowo podlegają głosowaniu ludowemu (obowiązkowe referendum), albo też poddawane są głosowaniu na żądanie pewnej liczby obywateli lub pewnej części Rady kantonalnej. Jeżeli kantony pod względem ustroju demokratycznego, częstszego odwoływania się do głosowania ludowego, wprowadzenia obowiązkowego referendum dla wszystkich praw uchwalonych , wyprzedzają niekiedy Związek w sprawach reform społecznych, to jednak niema t nie może być w Szwajcarii zasadniczego przeciwieństwa pomiędzy Związkiem a kantonami, między centralizmem a autonomią, przeciwieństwa, które by nieuchronnie istniało, gdyby organa związkowe i kantonalne były organami klasowymi całkiem różnych klas, gdyby np. centralne ciała prawodawcze oparte były na cenzusie wybornym, a kantonalne na powszechnym prawie wyborczym lub przeciwnie.

Ciała prawodawcze tak związkowe jak i kantonalne opierają się na równym i powszechnym prawie wyborczym. W Bernie do Rady kantonalnej (tzw. Wielkiej Rady) wybierany jest jeden deputowany na 2000 mieszkańców lub na każdy ułamek, przewyższający 1000. W Zurychu jeden deputowany na 1500 obywateli łub na ułamek większy ponad 750; w Genewie jeden deputowany na 1000 i t. d. Do Rady Narodowej obiera się jeden deputowany na 20.000 mieszkańców lub na ułamek, większy niż polowa tej liczby.

Prawo wybierania do Rad kantonalnych jak również do Rady Narodowej posiada każdy Szwajcar od 20-ta lat życia Wybory do Rady kantonów (Stdäderath) w większości kantonów nie są bezpośrednie, a uskuteczniają się przez Rady kantonalne. Każdy kanton określa termin pełnomocnictwa swoich deputowanych do Rady kantonów, termin ten równa się od 1 - 3 lat.

Obsyłana na krótszy stosunkowo termin, niż Rada Narodowa, znacznie mniej liczna Rada kantonów zajmuje w porównaniu z Radą Narodową jakby drugorzędne stanowisko; przy połączenia Rad dla wspólnych obrad, wyboru członków Rady Związkowej, Sądu federalnego, główno-dowodzącego i t p. przewodniczy prezydujący Rady Narodowej. Rady centralne prawodawcze jak i Rady lokalne są ograniczone w swym suwerenacie przez referendum ludowe.

Wspominaliśmy, iż w niektórych kantonach istnieje obowiązkowe referendum dla wszystkich praw wydawanych przez kantony. Demokraci domagają się wprowadzenia obowiązkowego referendum dla wszelkich praw, uchwalanych przez ciała prawodawcze związkowe.

Takie obowiązkowe referendum sprowadziłoby ciała prawodawcze do roli komisji, opracowujących projekty. W Szwajcarii nie wywołałoby to prawdopodobnie ujemnych skutków, lecz podobne osłabienie ciała prawodawczego, kontrolującego władzę wykonawczą, byłoby niebezpiecznym w innych państwach, gdzie władza wykonawcza mogłaby przez biurokrację posiadać znaczny wpływ na wyniki głosowania ludowego i obezwładniać władzę ciał reprezentacyjnych przez prawa, przeprowadzane na referendum, Referendum w Szwajcarii jest tak ściśle spojone z jej instytucjami, puściło tak głębokie korzenie w jej dzieje, że byłoby dziś niemożliwym usunąć je z szwajcarskiego prawodawstwa, z którym jest ono organicznie złączone.

W prawie finansowym jest ono czynnikiem dodatnim; w wielu innych gałęziach prawodawstwa mogłoby ściągać niechęć żywiołów postępowych przez odrzucanie bardziej pożytecznych reform. Lecz reformy te w parę lat później uzyskują zwykle większość przy glosowaniu Iudowym. Najważniejszym i najbardziej dodatnim skutkiem referendum jest to, że każde ważniejsze prawo podaje się do wiadomości ludu, że setki i tysiące odezw i broszur, wydawanych przy propagandzie za przyjęciem lab odrzuceniem tego lub owego prawa, rozszerz u ja horyzont umysłowy i społeczny ludności.

Ujemnym skutkiem referendum jest to, że ponieważ za jakim kol wiek bądź prawym mogą głosować przedstawiciele całkiem różnych skądinąd interesów odrębnych klas, bezpośredni więc udział ludu w prawodawstwie zawadza w pewnej mierze wytwarzaniu się partii. na zasadniczych interesach klanowych opartych. Partie takie zwykle zmuszają członków swych do podporządkowania mniej ważnych interesów zasadniczym, rozwijają świadomość klasową, są więc elementem postępu.

Na zakończenie naszego szkicu szwajcarskiej konstytucji musimy powiedzieć parę słów o władzy wykonawczej w Szwajcarii. Wspominaliśmy. że Rada Związkowa (Bundesrath) stoi na czele władzy wykonawczej w Szwajcarii. Rada Związkowa składa się z 7-miu członków, mianowanych przez Zgromadzenie Związkowe, (połączone posiedzenie Rady Narodowej i Harty kantonów).

Rada Związkowa jest obieraną na 3 lata; na czele Rady stoi prezydent i wiceprezydent, wybierani przez Zgromadzenie Związkowe na rok jeden. Prezydent Rady Związkowej uważany jest za prezydenta Związku szwajcarskiego.

Administracja związkowa dzieli się na 7 wydziałów. 1) polityczny, 2) sprawiedliwości i policji, 3) spraw wewnętrznych. 4) wojny, 5) skarbu i cel, 6) kolei żelaznych i handlu, 7) poczt i telegrafów. Na czele każdego wydziału stoi jeden z członków Rady Związkowej; sprawy każdego z wydziałów decydują się na posiedzeniach Rady Związkowej.

Członkowie Rady Związkowej otrzymują roczną pensję. 12.000 j fr (3,000 rs. podług nominalnego, 4,800 rs. podług zwykłego kursu): prezydent otrzymuje dodatkowo 1,600 fr.

Nieprzyjęcie projektu Rady Związkowej lob uznanie niesłuszności jej postępowania w jakiejbądź kwestii nie pociąga za sobą jej dymisji, jak pociąga za sobą upadek gabinetu nieprzyjęcie przez parlament projektów ministerium w Anglii lub we Francji.

W razie przestępstwa służbowego członkowie Rady Związkowej mogą być oddawani pod sąd przez Zgromadzenie Związkowe i sądzi ich Sąd federalny. W razie uznania niesprawiedliwości rozporządzenia przez Zgromadzenie Związkowe poszkodowany z powodu tego rozporządzenia ma prawo poszukiwać odszkodowania na członkach Rady Związkowej w Sądzie federalnym . [9]

Władzę wykonawczą w kantonach stanowi tzw. Mała Rada, wybierana przez Radę kantonaIną i wobec niej odpowiedzialna.

Wyższe sądy kantonalne są mianowane przez Rady kantonalne niższe dla spraw mniejszej wagi są obieralne.

Zasada obieralności przeważa w instytucjach Szwajcarii.

W przeciągu czasu, na który jest obrany urzędnik, może on być pozbawiony urzędu tylko na mocy wyroku sądu, podług konstytucji wielu kantonów (np. Zurychu, Bernu. Lucerny itd). W niektórych kantonach urzędnik z wyboru może utracić miejsce wskutek odwołania swoich wyborców.

Ustrój państwowy Szwajcarii wyklucza rozwój biurokracji.

Analizując instytucje Szwajcarii, uwzględnić usiłowaliśmy nie tylko ich stan współczesny, lecz i ich rozwój; tj. interesowało nas nie tylko to, czym one są, lecz czym mogą się stać w przyszłości. By uzupełnić charakterystykę kierunku, w jakim się przeobrażają szwajcarskie instytucje, przytaczamy obecnie programy polityczne głównych partii szwajcarskich.

Program partii wolnomyślnej: Inicjatywa prawodawcza (urzeczywistniona w 1891 roku).

Obowiązkowe referendum prawodawcze i możliwe ułatwienie podawania głosów; ścisłe wypełnianie 27 art. co do wyznaniowej neutralności szkół początkowych; oddanie szkół ludowych w zawiadywanie Związku. Jeden kodeks karny i cywilny dla całej Szwajcarii. Upaństwowienie kolei żelaznych, (przyjęte przez referendum 20 lutego 1898 r,). Ubezpieczenie winno być funkcją państwową; wprowadzenie monopolu na tytoń i zapałki, (monopol na zapałki przyjęty został przez Radę kantonów i Radę Narodową, lecz odrzucony na referendum w 1893 r.). Rozwój fabrycznego prawodawstwa (dalsze ograniczenie pracy kobiet i dzieci oraz dnia roboczego). Dążenie do międzynarodowej ochrony pracy.

Program partii demokratycznej zawiera w sobie główne postulaty partii wolnomyślnej, oprócz tego zaś żąda następujących reform: Obieranie Bady Związkowej nic przez Zgromadzenie Związkowe, lecz bezpośrednio i przez lud.

Państwowe ubezpieczenie od nieszczęśliwych wypadków, choroby i starości. Monopol zbożowy. Bezpłatność szkolnych środków pomocniczych i podręczników. Zniesienie specjalnej policji obcych. Ustanowienie 10-cio godzinnego zamiast 11-to godzinnego dnia roboczego.

Powyższe dwie partie są przedstawicielkami drobno-mieszczańskiego radykalizmu; partia konserwatywna reprezentuje dążności bogatej burżuazji i stanowi centrum w Kadzie Narodowej. Partia ta żąda zaprowadzenia jednolitości w prawodawstwie i w obronie krajowej, ułatwienia fakultatywnego referendum, powszechnego i bezpłatnego nauczania, poddania szkół kompetencji Związku, upaństwowienia kolei żelaznych, rozwinięcia kredytu państwowego, ulepszenia dróg alpejskich, ustanowienia banku państwowego.

Socjalno-demokratyczna partia wystąpiła w 1888 r. z następującym programem. Ustanowienie monopolu na tytoń, zapałki, banknoty i zboże; bezpłatna pomoc naukowa, ogólne prawodawstwo karne. Z reform konstytucyjnych żąda obierania przez lud Rady Związkowej, zaprowadzenia systemu proporcjonalnego przedstawicielstwa, inicjatywy prawodawczej (urzeczywistnione), rozwoju ubezpieczenia, prawa do pracy, obowiązkowych związków zawodowych, reformy hipoteki, przeciwdziałającej obdłużeniu gruntów, zniesienia policji politycznej. Partia ultramontańska pod względem reform politycznych jest demokratyczną, lecz Żąda przede wszystkim wzmocnienia powagi i siły kościoła.

Najsilniejszymi partiami są wolnomyślni i demokraci, jak ze względu na ilość otrzymanych głosów, tak na liczbę przedstawicieli w Radzie Narodowej i Radzie kantonów.

Partie szwajcarskie otrzymały głosów:

 

 

 

Wolnomyślni i soc. demokraci

Centrum

Ultramontanie

w

1881

r.

169,788

77,687

97,976

w

1884

r.

186,585

79,818

99,319

w

1887

r.

173,028

67,747

80,099

w

1890

r.

215,848

58,068

89,312

 

 

 

Lewica w obu izbach wynosiła

Centrum

Prawica

w

1881

r.

83

26

36

w

1884

r.

88

22

36

w

1887

r.

87

24

34

w

1890

r.

92

19

36

 

Socjaliści postawili po raz pierwszy swych kandydatów do Rady Narodowej w Zurychu w 1884 r.; ich kandydaci Vogelsanger i Itscher otrzymali 1,955 głosów; w 1887 r. socjaliści otrzymali 2,100, w 1890 r. 2,479; w 1893 r. socjalni demokraci stawiali kandydatów w 19 okręgach, otrzymali więcej niż 30,000 głosów i uzyskali jednego przedstawiciela w Radzie Narodowej. Drogą kompromisu uzyskali kilka miejsc w Radach kantonalnych różnych kantonów, w Zurychu mają trzech przedstawicieli.

Stosunkowo mała ilość głosów, otrzymywanych przez partię socjalno demokratyczną, wyjaśnia się tą okolicznością, że jest to partia robotnicza, a wśród klasy robotniczej olbrzymi procent stanowią obcokrajowy .[10] nie posiadający praw obywatelstwa szwajcarskiego. Jednak wpływ partii socjalno - demokratycznej na rozwój stosunków szwajcarskich jest dość znaczny. Partia ta wystawia postulaty reform, które następnie przechodzą do programów innych partii.

LITERATURA PRZEDMIOTU.
Marquendsen und Seidel Handbuch des offentlichen Rechts
IV tom Otelli. Das Staatsrecht der schweizerischen Eidgenossenschaft.
Dubs. Das öffentliche Recht der schwizerischen Eidgenossenschaft.
Blumer. Handbuch des schwizerischen Bundesstaatsrechts.
Stooss. GrundzüGe der schwizerischen Strafrechts.
Schanz. Die Steuer der Schweiz.
Schollenger. Verwaltungsrecht der Kantone.
Hilty Politische Jahrbücher der schweizerischen Eidgenossenschaft.
Oraz literatura wskazana w dziale historycznym.