ROZDZIAŁ V

Rozwój ekonomiczny Szwajcarii, potrzeba większej koncentracji i większego rozwoju jej sił wobec międzynarodowej ekonomicznej walki, były czynnikami, które przekształciły formę polityczną Szwajcarii. Jednak nawet zjednoczona Szwajcaria znajduje się w nader ciężkich warunkach w międzynarodowej walce ekonomicznej. Wspomnieliśmy już powyżej (Rozdział I), że Szwajcaria 2/3 roku żywić się musi zbożem z zagranicy, że nie posiada niemal węgla i bogactw mineralnych, że ze wszystkich stron otaczają ją granice celne potężnych sąsiadów. Dowóz węgla i zboża do Szwajcaria kosztuje stosunkowo drogo. Gdy przemysł prowincji nadreńskich otrzymuje wagon węgla za 100 fr., Szwajcaria płaci 250 fr; pszenica rosyjska lub amerykańska kosztuje w Liverpoolu, Antwerpii, lub Rotterdamie 16 fr., w Szwajcarii 20 fr. Trudno zdaje się, wymyślić warunki bardziej nieprzyjazne od szwajcarskich w międzynarodowej walce ekonomicznej. A jednak względny dobrobyt jej mieszkańców świadczy o tym, że Szwajcaria może ostać się w ekonomicznej walce o byt. Świadczą nam o tym dane dotyczące rozwoju jej przemysłu, który się przejawia w szybkim wzroście liczby zatrudnionych robotników oraz motorów mechanicznych.

Lata

Ilość zatrudnionych robotników

Siła motorów równała się siłom koni parowych

1882

134,862

59,605

1888

159,106

82,893

1895

200,199

152,718

 

W tej liczbie motorów wodnych na silę 87,865 koni, 53,410 parowych, 7,257 sił motorów elektrycznych, 4,081 i gazowych i naftowych [1]. W ciągu więc lat 13-stu ilość robotników zwiększyła się o 48%, sił motorów o 156, 6%. Tylko znaczny rozwój produkcji mógł wywołać ten wielki wzrost sił wytwórczych i ilości robotników, zatrudnionych w przemyśle. Przemysł i rzemiosła Szwajcarii stanowią pokaźną pozycję w dochodzie jej mieszkańców, przenosząc liczbą 750 mil. fr. rocznie. Następnie rolnictwo szwajcarskie daje 600 mil. fr. dochodu, roczny zaś dochód Szwajcarów wynosi poważną sumę 1800 mil. fr. [2] przeciętnie około 600 fr. na osobę.

Pod względem rozwoju wymiany z zagranicą Szwajcaria zajmuje drugie miejsce pośród państw europejskich. Przywóz towarów do Szwajcarii przenosi 900 milionów fr. czyli 300 fr. na osobę, wywóz 230 fr. nu osobę. Jedna tylko Holandia prowadzi stosunkowo znaczniejszy handel z zagranicą, gdyż w r. 1890 w niej przypada na osobę 590 fr. przywozu i 496 fr. wywozu. Inne mocarstwa jak Wielka Brytania. Belgia, Francja, Niemcy pozostają pod tym względem w tyle.

W roku 1890

Na osobę przywóz

Na osobę wywóz

Wielka Brytania

278

217

Belgia

281

201

Francja

110

97

Norwegia

105

85

 

W innych krajach wywóz i przywóz towarów na osobę nic dochodzi nawet stu franków. Bezwarunkowo nie sam stopień rozwoju przemysłowego decyduje o wielkości wywozu, odgrywa tu główną rolę kwestia, w jakim stopniu, ze względu na różnorodność swych naturalnych zasobów, dany kraj może być samodzielnym organizmem ekonomicznym. Wobec stosunkowo małej produkcji zbożowej, wobec tego, że główne gałęzie produkcji szwajcarskiej: przemysł jedwabniczy, bawełniany, zegarkowy i maszynowy - oparte są na obcym materiale, Szwajcaria musi przywozić znaczna ilość towarów. Zatem kwestia ceł ochronnych w różnych krajach i w ogóle kwestia polityki handlowej krajów sąsiednich, a nawet i zamorskich posiada dla Szwajcarii olbrzymie znaczenie.

Jeszcze w r. 1833 Związek ustanowił komisję, której zadaniem było śledzenie polityki handlowej innych państw i opracowywanie traktatów handlowych. Komisja oświadczyła się w swym raporcie za wolnym handlem. Wyraziła ona przekonanie, że sąsiednie państwa nie będą stawiały przeszkód przewozowi szwajcarskich towarów, i jeżeli ich przywóz będzie utrudnionym przez cła ochronne, Szwajcaria winna szukać sobie rynków zbytu w Ameryce i Azji.

W głównych zarysach polityka handlowa Szwajcarii odpowiadała w ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat wyżej przytoczonym poglądom komisy i z r. 1838. Jeżeli w ostatnich latach daje się zauważyć w systemie cel szwajcarskich dążność do ochrony niektórych gałęzi przemysłu szwajcarskiego, to w każdym razie system celny szwajcarski ma na celu nie protekcjonizm , ale względy podatkowe (cła, jak widzieliśmy w IV Rozdz. stanowią główne źródło dochodów Związku i są stosunkowo bardzo niskie, co wykazuje następująca tablica). W roku 1892 i 1898 cła wynosiły następujący procent całego przywozu [3]:

W innych krajach wywóz i przywóz towarów na osobę nic dochodzi nawet stu franków. Bezwarunkowo nie sam stopień rozwoju przemysłowego decyduje o wielkości wywozu, odgrywa tu główną rolę kwestia, w jakim stopniu, ze względu na różnorodność swych naturalnych zasobów, dany kraj może być samodzielnym organizmem ekonomicznym. Wobec stosunkowo małej produkcji zbożowej, wobec tego, że główne gałęzie produkcji szwajcarskiej: przemysł jedwabniczy, bawełniany, zegarkowy i maszynowy - oparte są na obcym materiale, Szwajcaria musi przywozić znaczna ilość towarów. Zatem kwestia ceł ochronnych w różnych krajach i w ogóle kwestia polityki handlowej krajów sąsiednich, a nawet i zamorskich posiada dla Szwajcarii olbrzymie znaczenie. Jeszcze w r. 1833 Związek ustanowił komisję, której zadaniem było śledzenie polityki handlowej innych państw i opracowywanie traktatów handlowych. Komisja oświadczyła się w swym raporcie za wolnym handlem. Wyraziła ona przekonanie, że sąsiednie państwa nie będą stawiały przeszkód przewozowi szwajcarskich towarów, i jeżeli ich przywóz będzie utrudnionym przez cła ochronne, Szwajcaria winna szukać sobie rynków zbytu w Ameryce i Azji. W głównych zarysach polityka handlowa Szwajcarii odpowiadała w ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat wyżej przytoczonym poglądom komisy i z r. 1838. Jeżeli w ostatnich latach daje się zauważyć w systemie cel szwajcarskich dążność do ochrony niektórych gałęzi przemysłu szwajcarskiego, to w każdym razie system celny szwajcarski ma na celu nie protekcjonizm , ale względy podatkowe (cła, jak widzieliśmy w IV Rozdz. stanowią główne źródło dochodów Związku i są stosunkowo bardzo niskie, co wykazuje następująca tablica). W roku 1892 i 1898 cła wynosiły następujący procent całego przywozu [3]:


W Stanach Zjednoczonych 29,1%
w Rosji 27,8 %
w Włoszech 17,9 %
w Szwecji 11,4 %
w Danii 10,9 %
w Norwegii 10,6 %
w Francji 10,2 %
w Niemczech 10.2 %
w Rumunii 7,7 %
w Austro - Węgrzech 7,0 %
w Wielkiej Brytanii 4,9 %
w Szwajcarii 3,0 %
w Belgii 1,8 %
w Holandii 0,5 %

Gdy w r. 1889 dla względów fiskalnych Rada Związkowa proponowała podwyższenie taryfy celnej na niektóre produkty, wywołało to znaczny opór i agitację [4]. Przeciwko podwyższeniu ceł. szczególnie na naftę i cukier, oświadczyli się delegaci konsumpcyjnych stowarzyszeń szwajcarskich, zebrani 11 i 12 stycznia r. 1890 w Olsenie, gdzie utworzyli "Unię szwajcarskich towarzystw konsumpcyjnych". Z energiczną opozycją przeciwko podwyższeniu ceł wystąpiły oddziały drobno - mieszczańsko - robotniczego stowarzyszenia "Grütli Verein" w kantonach Genewskim, Neunburgskim, Wodejskim. Berneńskim i St Galleńskim. Ceł ochronnych na zboże i w ogóle na produkty rolnicze domagają się obecnie w Szwajcarii tylko włościanie, lecz nie stanowią oni jeszcze tyle silnej partii politycznej, by ich interesy i żądania, sprzeciwiające się interesom innych klas społecznych, były uwzględniane. Prawdopodobnie nie cła zbożowe, ale, zgodnie z interesami producentów i konsumentów zboża, zostanie w niedalekiej przyszłości ustanowiony związkowy monopol handlu zbożowego.

Przeciętnie podczas ostatniego dziesięciolecia dwie trzecie przywiezionych do Szwajcarii towarów stanowiły materiały surowe i produkty spożywcze.

 

Przywóz

Wywóz

Surowe materiały na sumę

320 mln. fr.

85 mln. fr.

Produkty spożywcze na sumę

280 mln. fr.

75 mln. fr.

Fabrykaty na sumę

300 mln. fr.

520 mln. fr.

 

Zmniejszenie przywozu drugich odbiłoby się ujemnie na odżywianiu się ludności, Zmniejszenie ilości pierwszej wywarłoby ujemny wpływ na rozwój szwajcarskiego przemysłu; ochrona celna w pewnym zakresie, nie wywołująca represji krajów, z którymi Szwajcaria prowadzi znaczniejszy handel, jest tylko możliwą w tym kraju Szwajcaria zwiększa niekiedy cła na produkty jakiego kraju w odpowiedzi na podwyższenie cel na jej wytwory.

W międzynarodowej walce ekonomicznej Szwajcaria nie jest bynajmniej bezbronną, co by był4 mogło, gdyby stanowiła prowincję, podległą Niemcom, Austrii łub Francji. Co prawda korzystała by ona wówczas $ wagi na międzynarodowym rynku większego państwa, lecz jej przemysł, oddzielony taryfą celną od innych państw, byłby zdany na łaskę i niełaskę mocarstwa, w którego skład wchodziłaby.

Będąc samodzielną stroną w międzynarodowych traktatach handlowych, Szwajcaria ścieśniona przez jednego z sąsiadów, rozwija handel z innym, a wobec protekcjonizmu sąsiednich krajów, zawiązuje stosunki handlowe z bardziej odległymi. Do r. 1892 Szwajcaria w handlu z Francją miała zawarunkowane położenie najbardziej uprzywilejowanego kraju, korzystała z minimalnej taryfy, z wszystkich ustępstw celnych, poczynionych przez Francję jakiemukolwiek bądź państwu. Ale wskutek rozwoju tendencji protekcjonizmu we Francji, wskutek jej dążności do uniezależnienia się ekonomicznego od innych mocarstw, w r. 1892 Francja zaprowadza znaczne cła ochronne na produkty Szwajcarii, Holandii i Belgii. Szwajcaria odpowiedziała na to zwiększeniem ceł na produkty francuskie. W rezultacie tej wojny celnej wywóz Francji do Szwajcarii, wynoszący w r. 1891 - 214,3 mil. fr. w r. 1892 - 176,4 mil. fr. spadł w r. 1893 do 111,5 mil. fr. w r. 1894 do 110,2 mil. fr., wywóz zaś Szwajcarii do Francji zmniejszył się też, lecz w stopniu nie tak znacznym.

W r. 1891 - 124,9 mil. fr , w r 1892 - 102,5 mil. fr., w r. 1893 - 74,2 mili. fr, w r. 1894 - 73 mil, fr. Jeżeli porównamy ogólna sumę wywozu Szwajcarii za r. 1892, podczas którego korzystała jeszcze z dawnej minimalnej taryfy, to zauważymy, że uległ on nieznacznemu zmniejszeniu o 11,2 mil. fr. z 657,6 na 646,4 mil fr., gdyż zmniejszenie wywozu do Francji w znacznej mierze zostało zrównoważone zwiększeniem się jej wywozu do innych krajów: do Niemiec o 5,8 mil. fr.. do Rosji 5 trał, do Ameryki 7,3 mil. fr. itd

Z porównania cyfr za r. 1892 i 1893 widzimy, że przywóz francuskich towarów zmniejszył się o 68%; zmniejszenie to dotyczy wszystkich głównych pozycji wywozu.

Cukier francuski od lutego r. 1893 został niemal wykluczony z rynku szwajcarskiego (upadek wywozu wynosił 98,5% - 176.000 cetnarów, co zostało pokryte przez + 187.000 cetnarów cukru z Austrii, 12.000 z Włoch, 7.000 z Północnej Ameryki, 4.000 z Anglii i 3.500 z Egiptu).

Zmniejszenie przywozu wina butelkowego z Francji o 76% w połowie zostało pokryte przez Hiszpanię (+128.000 hektolitrów) w połowie przez krajową produkcję.

Zmniejszenie przywozu maszyn z Francji zostało pokryte przez zwiększenie sio przywozu maszyn z Niemiec i Belgii.

Zmniejszenie się przywozu to warów bawełnianych, mydła, mięsa, obuwia zostało pokryte przez wzmożenie produkcji krajowej.

W tym samym r. 1892. kiedy Francja wypowiedziała wojnę celną Szwajcarii, ta zawarła traktaty handlowe z Niemcami i Austrią do r. 1903, z Włochami do r. 1892 - traktaty, uważane przez prasę niemiecką za ekonomiczne zwycięstwo Szwajcarii, gdyż zawierały pewne ustępstwa celne dla wytworów szwajcarskich w porównaniu i taryfami dawniejsze roli zapewniały nadal Szwajcarii na rynku mocarstw, wchodzących w skład trój przy mierzą, położenie najbardziej uprzywilejowanego (Meistbegünstigung) kraju.

Traktaty te zbliżyły Szwajcarii do trój przymierza. Wszystkie traktaty handlowe Szwajcarii z kraju mi sąsiednimi zapewniają jej wolny przewóz szwajcarskich towarów przez terytoria tych krajów; Francja, Niemcy, Austria i Włochy muszą przepuszczać szwajcarskie towary, gdyż jest w ich interesie, by ich towary posiadały wolne przejście przez terytorium Szwajcarii Wskutek tego handel Szwajcarii bynajmniej nie ogranicza się sąsiednimi krajami, i przenika nie tylko do wszystkich państw europejskich, ale i do krajów zamorskich W r. 1895 69.63% przywozu i 58,85% szwajcarskiego wywozu, stanowiła wymiana Szwajcarii z sąsiednimi krajami (na pozostałe 30.37% przywozu i 41,15%, wywozu składała się wymiana Szwajcarii z Anglią. Ameryką, Azją, Afryką i różnymi krajami Europy). Rozwój protekcjonizmu w pewnym kraju zmusza Szwajcarię do szukania nowych rynków. Jeżeli zwrócimy uwagę na przywóz Szwajcarii do Stanów Zjednoczonych za lat 25, od 1864 - 1889, ta zobaczymy, że się on zwiększył więcej nit w dwójnasób: 37.2 mil. fr. 1864 r. do 77 mil. fr. 1889 r. Lecz wzrost wywozu nie odbywał się stale, periodycznie, prawidłowo, przeciwnie ulegał znacznym wahaniom; do r. 1871 widzimy stały wzrost, w r. 1871 wywóz dochodzi 80.6 mil. fr. następnie idzie upadek wywozu, który w r. 1875 spadł do 58 mil. fr., następnie rozpoczyna się znowu wzrost wywozu, zrazu powolny, potem coraz większy, tak, że w r. 1880 dosięga kulminacyjnego punktu 101.2 mil. fr. po czym następuje ponowne zmniejszenie się; wywozu a i do 1889, gdy wywóz szwajcarski wynosi tylko 77 mil. fr.

Następuje bill Mac-Kinley'a, podniesienie cel w Stanach Zjednoczonych. Mimo tego wywóz szwajcarski do Stanów Zjednoczonych nie u legi od r. L889 zmniejszeniu, mianowicie wynosił:

Oprócz Szwajcaria zawiązuje stosunki handlowe z Ameryką południową, dzięki czemu wywóz jej na kontynent amerykański waha się około 100,000,000 fr. W r. 1890, 1891, 1892, 1893, 1894, 1895. 105.2 88.3 97.8 104.3 90.5 113,3.

Oddzielona różnymi krajami od morza, nie posiadająca żadnych kolonii, Szwajcaria rozwija olbrzymią energię w zawiązywaniu stosunków handlowych z krajami zaeuropejskimi.

Szwajcarskie towarzystwa naukowe, jak np. Towarzystwo statystyczne, wydające "Zeitschrift der schweizerischen Statistik", zawierające cenne monografie statystyczne, niejednokrotnie omawia kwestię ekonomicznych stosunków Argentyny, Brazylii. Wschodniej Azji i innych krajów, z którymi Szwajcaria może rozwinąć stosunki handlowe. Skoro tylko w szóstym dziesięcioleciu otwarte zostały porty japońskie, "Union horlogére", stowarzyszenie zegarmistrzowskie w Chaux de Fonds, dało inicjatywę zawiązania stosunków handlowych z Wschodem azjatyckim; stowarzyszenie handlowe "Kaufmännisches Directorium" w St. Gallenie poparło myśl powyższego przedsięwzięcia. Wkrótce, częściowo za środki prywatnych stowarzyszeń, częściowo przy poparciu Związku, była zorganizowana ekspedycja do wschodniej Azy i, której przywódca został upoważniony do zawiązywania stosunków dyplomatycznych ze zwiedzonymi krajami.

Drugą ekspedycję handlową skierowano do wschodniej Afryki przez wyżej wymienione Kupieckie Dyrektorium w St. Gallen, przy materialnym poparciu kilku znaczniejszych firm handlowych w Appenzell, następnie na ekspedycję do Kongo to samo towarzystwo handlowe ofiarowało 21.546 fr.

Świat handlowy szwajcarski uwzględnia też należycie potrzebę reklamy handlowej, w Szafuzie np. wychodzi pismo w języku portugalskim "Observator-Sud- Americano", w Bazylei "La Industna Suiza" w języku hiszpańskim. Oba te pisma rozsyłane są w znacznej ilości egzemplarzy i mają na celu na półwyspie pirenejskim, a szczególniej w południowej Ameryce reklamować produkty przemysłowe.

Rozpowszechniać wieści o swych produktach przemysłowych, organizować ich zbyt do odległych krajów. Szwajcarowie mogą dzięki temu, że wytworzyli i wytwarzają odpowiednie stowarzyszenia przemysłowo-handlowe, dzięki temu, że te stowarzyszenia łączą się ze sobą ściśle i spajają z instytucjami państwowymi. Państwo w Szwajcarii jest organizacją sił społecznych i znajduje się w pewnym spojeniu z organizacjami, które objęły poszczególne siły społeczne, poszczególne klasy. Świat przemysłowo-handlowy w Szwajcarii jest świetnie zorganizowany.

Główną organizacją handlową w Szwajcarii jest tzw "Schweizerische Handelskarnmer"; w skład jej wchodzą organizacje na półoficjalne, wytworzone przez rady niektórych kantonów (Appenzelii, Glarusu, Lucerny, Szafuzy. Zurychu), towarzystwa przemysłowe i handlowe, wytworzone przez kupców i przemysłowców różnych miejscowości. Stowarzyszenia te wybierają jedno ze zjednoczonych towarzystw przemysłowo-handlowych na lat kilka, jako wydział wykonawczy (Vorort).

Szwajcarska izba handlowa rozpatruje wszystkie ważniejsze sprawy, dotyczące przemysłu i handlu. W skład jej wchodzi I o delegatów stowarzyszeń z głosem stanowczym i delegaci Rady Związkowej z głosem doradczym.

Oprócz wzmiankowanych izb handlowych istnieją w Szwajcarii i inne zjednoczone stowarzyszenia przemysłowo-handlowe. Niema bodaj znaczniejszej mieściny w Szwajcarii, która by nie posiadała swego związku kupieckiego. Podług sprawozdania centralnego komitetu za r. 1894 Szwajcarski Związek Handlowy miał 84 sekcje i 7.784 członków. Ważną funkcją związku jest udzielanie i rozpowszechnianie nauk handlowych i ogólnych wśród poświęcających się handlowi. Ilość udzielonych lekcji podług sprawozdania równała się. 145 996. Biblioteki stowarzyszeń zawierały 16.930 tomów.

Staranne podniesienie poziomu wykształcenia handlowego i przemysłowego cechuje działalność towarzystw handlowych przemysłowych w Szwajcarii.

Każda niemal gałąź produkcji posiada swą organizację.

Wspomniane wyżej stowarzyszenie "Union horlogére", które dało inicjatywę zawiązania stosunków handlowych z Japonią, powstało w r. 1850 i w ciągu kilkudziesięcioletniego swego istnienia położyło olbrzymie zasługi w udoskonaleniu produkcji zegarkowej w Szwajcarii. Dzięki temu stowarzyszeniu powstały w Neufchatelu i Freurier biura kontrolujące dla badania dokładności wag zegarkowych. Konkurencja amerykańska którą zaczęto odczuwać w 1860 r., była jednym z silnych bodźców do rozwoju szkół zegarmistrzowskich i instytucji, mających podnieść technikę i ułatwić zbyt produktów, tej ważnej gałęzi przemysłu szwajcarskiego.

Obecnie istnieje w Szwajcarii 9 szkół zegarmistrzowskich mianowicie; w Genewie, Chaux de Fonds, Loncie, Neufchatel, Freurier. Bieln, St. Irme, Runtrut i Solothurnie.

Niższe zawodowe wykształcenie rozpowszechnia "Societé Industrielle", zakładająca szkoły przemysłowe i zaprowadzająca zawodowe nauczanie w szwajcarskich szkołach uzupełniających (Fortbildungsschule).

Do szkół technicznych, średnich i niższych, wspieranych przez Związek, uczęszcza około 2,000 chłopców i około 200 dziewcząt. Szkół handlowych różnych stopni posiada Szwajcaria 19.

Politechnika w Zurychu, pojadająca sławę europejską, przyczynia się niemało do rozwoju szwajcarskiego przemysłu. Mówiąc o udziale Szwajcarii w międzynarodowej walce ekonomicznej, nie mogliśmy me wspomnieć o szwajcarskich stowarzyszeniach i o szwajcarskich szkołach zawodowych, powstałych najczęściej za inicjatywą różnych towarzystw przemysłowych i handlowych. Wykształcenie zawodowe, rozpowszechnione w Szwajcarii, wysoki stopień oświaty liniowej, siły, jakie nadają przemysłowo handlowemu światu Szwajcarii jej liczne towarzystwa - wszystko to umożliwia jej ostanie się wobec wzrastającej walki o byt i warunkuje dalszy jej rozwój. Kraje, posiadające tanie surowe materiały, mogą utrzymać wybitne stanowisko na międzynarodowym rynku, wytwarzając źle lecz tanio.

Produkcja taka rozpowszechnia się obecnie na Wschodzie i jest związaną z barbarzyńskim wyzyskiem sił roboczych, z zabijaniem w robotniku człowieka. Inną drogą musi pójść Szwajcaria. Musi ona produkować dobrze, niekiedy nawet artystycznie, by z dalekich stron przybywał do niej materiał dla przetwarzania się w produkty przemysłowe, które będą znajdować zbyt w krajach, stojących na czele ekonomicznego rozwoju świata.

Pozbawcie Szwajcarię jej szkół, jej stowarzyszeń, jej instytucji, tak ściśle związanych z tymi stowarzyszeniami, a kraj ten zacznie odstraszać widokiem swej nędzy, jak przyciąga turystów pięknością swych krajobrazów.

Dziś turyści różnych krajów płuca haracz Szwajcarii, zwiedzając różne jej miejscowości; dochody od nich uzyskane pokrywają niedobór bilansu handlowego Szwajcarii, wynoszącego 120 mil. fr. Dochody, zyskiwane z cudzoziemców turystów, jakkolwiek rzucające się w oczy i przeceniane przez publiczność, wojażującą po Szwajcarii, nie są podstawą jej dobrobytu i stanowią tylko cząstkę jej narodowych dochodów.

LITERATURA PRZEDMIOTU. Kwestia wzrostu Szwajcarii w międzynarodowej ekonomicznej walce nie została dotąd należycie opracowaną w literaturze w szwajcarskiej. Z powodu bieżących kwestii polityki handlowej i ceł. handlowych traktatów pisano i pisze się w pismach szwajcarskich dużo artykułów, lecz artykuły te nie posiadają naukowej wartości, W słowniku Furrera "Volkswirtschaftkuches Lexikon der Schweiz" pod różnymi literami są artykuły nader cenne o cłach, traktatach handlowych, wywozie i wwozie Szwajcarii, dały te jednak sięgąją tylko r 1890, Późniejsze daty czerpaliśmy w rocznicach departamentu celnego i "Statistik des Waarenverkehrs der Schweiz mit dem Ausland" 'Statistique du commere de la Suisse avec l'etranger publiée par le departement federa; des donames). Roczniki te są wydawane w dwóch językach: niemieckim i francuskim. Traktaty in extenso i omawianie spraw polityki handlowej można znaleźć w rocznikach politycznych Szwajcarii Hitty'ego pod tyt. "Politische Jahrbücher der schweizerischen Endgenossenschaft". Daty o stowarzyszeniach przemysłowo - handlowych i o szkolnictwie zapożyczyliśmy z Furrera.